Γεωγραφία της φτώχειας στον καιρό της κρίσης

ΟΤΑΝ ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ

Του Θεόδωρου Μητράκου* από την ΕΠΟΧΗ της 18/11/2012

Η τρέχουσα οικονομική κρίση με την περιστολή των κοινωνικών δαπανών που επέφερε στο πλαίσιο της δημοσιονομικής προσαρμογής έχει επηρεάσει δραματικά τους διάφορους κοινωνικούς δείκτες (ανεργία, φτώχεια, ανισότητα, κοινωνικός αποκλεισμός κ.λπ.) και έχει καταστήσει πολύ εύθραυστη την κοινωνική συνοχή. Έτσι, είναι βέβαιο ότι η μελέτη των προβλημάτων της ανισότητας, της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περίοδο της τρέχουσας κρίσης. Τα ευρήματα των εμπειρικών μελετών μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά στο δημόσιο διάλογο. Στη συνέχεια συνοψίζονται τα ευρήματα από τις λίγες διαθέσιμες ποσοτικές εκτιμήσεις σε σχέση με τις διαστάσεις και τη μεταβολή των κοινωνικών δεικτών της ανισότητας και της φτώχειας στην Ελλάδα κατά την πρόσφατη περίοδο της χρηματοπιστωτικής και δημοσιονομικής κρίση. Τα σημαντικότερα δέκα από τα ευρήματα αυτά είναι τα εξής:

Πρώτον, με βάση τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Έρευνας Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών (EU-SILC) που ανακοινώθηκαν πρόσφατα από την ΕΛΣΤΑΤ για το 2011 (Δελτίο Τύπου 2/11/2012), το 21,4% του πληθυσμού της χώρας ή 901.194 νοικοκυριά με συνολικό αριθμό μελών 2.341.400 άτομα βρίσκονται κάτω από το χρηματικό όριο της σχετικής φτώχειας (με βάση τα εισοδήματα του 2010). Ο δείκτης του κινδύνου σχετικής φτώχειας για την Ελλάδα αυξήθηκε κατά τα δύο πρώτα έτη της τρέχουσας κρίσης (εισοδήματα 2008: 19,7%, 2009: 20,1%, 2010: 21,4%), ενώ παραμένει σημαντικά υψηλότερος από ό,τι στις περισσότερες χώρες της ΕΕ (ΕΕ-27: 16,4%, βλ. Πίνακα 1). Επισημαίνεται ότι στην έρευνα του 2011, το χρηματικό όριο της σχετικής φτώχειας για ένα μονομελές νοικοκυριό ήταν 6.591 ευρώ το έτος (έναντι 7.178 το 2010), ενώ για ένα τετραμελές νοικοκυριό με δύο ενήλικες και δύο παιδιά ήταν 13.842 ευρώ (2010: 15.073). Το μέσο ετήσιο διαθέσιμο εισόδημα του συνόλου των νοικοκυριών της χώρας ανήλθε το 2010 σε 21.590 ευρώ, μειωμένο κατά 12,2%!! έναντι του προηγούμενου έτους (2009: 24.224 ευρώ), μετά δηλαδή την εφαρμογή των επώδυνων μέτρων του πρώτου Μνημονίου.

Δεύτερον, εξαιρετικά πιο υψηλότερο είναι το ποσοστό του πληθυσμού της χώρας που βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικό αποκλεισμό (δηλ. διαβιεί με υλικές στερήσεις ή και με χαμηλή ένταση εργασίας) το οποίο ανέρχεται σε 31,0% ή σε 3.403.000 άτομα (Πίνακας 2). Επιπλέον, ο πληθυσμός που διαβιεί σε νοικοκυριά που δεν εργάζεται κανένα μέλος ή εργάζεται λιγότερο από 3 μήνες συνολικά το έτος ανέρχεται το 2011 σε 837.300 άτομα, ενώ στο προηγούμενο έτος (2010) ανερχόταν σε 544.800 άτομα (αύξηση 53,7%!! μόνο με την εφαρμογή των μέτρων του πρώτου Μνημονίου).

Τρίτον, ανάλογα δυσμενής είναι η σχετική θέση της Ελλάδος μεταξύ των χωρών της ΕΕ και σε όρους εισοδηματικής ανισότητας. Ειδικότερα, από τα ίδια στοιχεία (EU-SILC 2011, εισοδήματα 2010) προκύπτει ότι σε όρους ανισότητας η Ελλάδα βρίσκεται στις υψηλότερες θέσεις (συντελεστής Gini 33,6) μεταξύ των χωρών της ΕΕ (ΕΕ-27: 30,5). Επιπλέον, το πλουσιότερο 20% των νοικοκυριών στη χώρα μας κατέχει 6,0 φορές μεγαλύτερο μερίδιο εισοδήματος από ό,τι το φτωχότερο 20% (δείκτης S80/S20), ενώ ο αντίστοιχος λόγος λαμβάνει τιμή 5,0 για το σύνολο των χωρών της ΕΕ-27 (Πίνακας 3).

Τέταρτον, εξαιρετικά δραματική είναι η επιδείνωση των δεικτών φτώχειας στην περίοδο της τρέχουσας κρίσης, σε απόλυτους όρους δηλαδή όταν το κατώφλι της φτώχειας παραμένει διαχρονικά σταθερό σε όρους πραγματικής αγοραστικής δύναμης. Πράγματι, ενώ το ποσοστό φτώχειας για το έτος 2010 υπολογιζόμενο με το κατώφλι φτώχειας του έτους 2005 (60% του διάμεσου εισοδήματος του 2005 εκφρασμένου σε τιμές του 2010 με βάση τον εναρμονισμένο δείκτη τιμών καταναλωτή) ήταν 16,0%, το αντίστοιχο ποσοστό για το επόμενο έτος (2011) έφτασε στο 22,9%. Με άλλα λόγια, μέσα σε ένα μόλις έτος στην περίοδο της τρέχουσας κρίσης είχαμε αύξηση της φτώχειας σε απόλυτους όρους κατά 6,9 ποσοστιαίες μονάδες ή κατά 43,1%!.

Πέμπτον, ομάδες υψηλού κινδύνου φτώχειας στην Ελλάδα είναι κυρίως οι άνεργοι (ποσοστό φτώχειας 44,0%) και ιδιαίτερα οι άνεργοι άνδρες (ποσοστό φτώχειας 48,4%, αυξημένο κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες έναντι του προηγούμενου έτους που ήταν 38,5%), τα μονογονεϊκά νοικοκυριά με τουλάχιστον ένα εξαρτώμενο παιδί (43,2% έναντι 33,4% το προηγούμενο έτος), τα νοικοκυριά με έναν ενήλικα ηλικίας 65 ετών και άνω (29,7%), οι μη οικονομικά ενεργοί εκτός των συνταξιούχων (νοικοκυρές κ.λπ., 30,0%), οι γυναίκες (συνήθως ηλικιωμένες) που ζουν μόνες (25,8%), τα νοικοκυριά με 3 ή περισσότερους ενήλικες με εξαρτώμενα παιδιά (24,7%), τα νοικοκυριά που διαμένουν σε ενοικιασμένη κατοικία (25,9%) αλλά και τα παιδιά ηλικίας 0-17 ετών (23,7%, βλ. Πίνακα 4).

Έκτον, από την εξέταση των δεικτών για τις συνθήκες διαβίωσης του πληθυσμού στην Ελλάδα προκύπτει ότι η στέρηση βασικών αγαθών και υπηρεσιών (δυσκολία ικανοποίησης βασικών αναγκών, ανεπαρκείς συνθήκες στέγασης, επιβάρυνση από τις δαπάνες στέγασης, αδυναμία πληρωμής δανείων ή αγορών με δόσεις, δυσκολίες στην πληρωμή πάγιων λογαριασμών, δυσκολία αντιμετώπισης των συνήθων αναγκών, ποιότητα ζωής) δεν αφορά μόνο το φτωχό πληθυσμό, αλλά και σημαντικό μέρος του μη φτωχού πληθυσμού. Για παράδειγμα, το ποσοστό του πληθυσμού που διαμένει σε κατοικία με στενότητα χώρου ανέρχεται σε 25,9% για το σύνολο του πληθυσμού, ενώ είναι 23,2% για το μη φτωχό πληθυσμό και 35,8% για το φτωχό πληθυσμό. Επίσης, το 24,9% του μη φτωχού πληθυσμού έχει οικονομική δυσκολία να αντιμετωπίσει έκτακτες, αλλά αναγκαίες δαπάνες αξίας περίπου 600 ευρώ, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για το φτωχό πληθυσμό εκτιμάται σε 69,5%.

Έβδομον, η αναδιανεμητική επίδραση των κοινωνικών παροχών στην Ελλάδα, αν και βελτιώθηκε τα τελευταία έτη, παραμένει περιορισμένη σε σύγκριση με τις άλλες χώρες της ΕΕ. Η μείωση της φτώχειας εξαιτίας του συνόλου των κοινωνικών δαπανών περιορίζεται στις 23,5 εκατοστιαίες μονάδες (εκ των οποίων 20,1 λόγω συντάξεων και μόλις 3,4 λόγω κοινωνικών επιδομάτων) στην περίπτωση της Ελλάδος, έναντι 27,0 μονάδων (17,5 λόγω συντάξεων και 9,5 λόγω κοινωνικών επιδομάτων) για το μέσο όρο των χωρών της ΕΕ. Επισημαίνεται πάντως ότι αυτός ο δείκτης αποτελεσματικότητας βελτιώθηκε στην Ελλάδα τα τελευταία έτη πριν την κρίση (από 19,6 εκατοστιαίες μονάδες το 2005 σε 22,3 το 2009). Η βελτίωση αυτή προήλθε κυρίως από τη μείωση του ποσοστού φτώχειας λόγω των συντάξεων (από 16,6 εκατοστιαίες μονάδες το 2005 σε 20,1 το 2011, βλ. Πίνακα 4) και ειδικότερα λόγω των αυξήσεων που χορηγήθηκαν στις κατώτερες συντάξεις και το ΕΚΑΣ στα τελευταία έτη πριν την περίοδο της τρέχουσας κρίσης.

Όγδοο, τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα η φτώχεια φαίνεται να μετατοπίζεται από την ομάδα των ηλικιωμένων προς την ομάδα των νεότερων ζευγαριών με παιδιά, αλλά και προς τους νέους εργαζομένους. Ειδικότερα, το ποσοστό των παιδιών μέχρι 15 ετών που ζουν κάτω από το όριο της σχετικής φτώχειας αυξήθηκε σε 23,7% το 2011 (ΕΕ-27: 20,2%), από 19,3% το 2005 και είναι υψηλότερο κατά δύο και πλέον εκατοστιαίες μονάδες από το αντίστοιχο ποσοστό του συνολικού πληθυσμού. Σε αυτό φαίνεται ότι συνέβαλαν η μείωση των κατώτατων μισθών, η αύξηση των ευέλικτων μορφών απασχόλησης (μερική απασχόληση, προσωρινή εργασία κ.ά.) και η δραματική αύξηση της ανασφάλιστης και παράνομης εργασίας.

Ένατο, κατά τη διάρκεια της τρέχουσας δημοσιονομικής κρίσης και βαθιάς ύφεσης ορισμένες δυσμενείς εξελίξεις και κυρίως η δραματική αύξηση του ποσοστού ανεργίας (από 7,2% το β’ και το γ’ τρίμηνο του 2008 σε 25,4% τον Αύγουστο του 2012) εκτιμάται ότι συνετέλεσαν στην αύξηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στην Ελλάδα. Επισημαίνεται επίσης ότι η σημαντική αύξηση του αριθμού των ανέργων (από 355 χιλιάδες το γ’ τρίμηνο του 2008 σε 1.267.595 άτομα τον Αύγουστο του 2012) συνδυάζεται και με άλλες ακόμη πιο ανησυχητικές παραμέτρους στη διάρκεια της τρέχουσας κρίσης. Για παράδειγμα, η ανεργία έχει πλέον πλήξει τον πιο σκληρό πυρήνα του κοινωνικού ιστού, καθώς το μερίδιο των ανέργων που δηλώνουν “αρχηγοί ή υπεύθυνοι νοικοκυριού” έχει αυξηθεί κατά 10 περίπου εκατοστιαίες μονάδες κατά την τελευταία τριετία.

Δέκατον, ο πληθωρισμός επιβαρύνει στην περίοδο της κρίσης πολύ περισσότερο τους οικονομικά ασθενέστερους. Πράγματι, το 20% των πιο φτωχών νοικοκυριών το 2011 αντιμετώπισε πληθωρισμό 3,7% έναντι 2,6% για το 20% των πιο εύπορων νοικοκυριών (διαφορά 44,6%!!), ενώ το πρώτο τρίμηνο του 2012 η διαφορά αυτή διευρύνθηκε ακόμα περισσότερο (διαφορά 89,9%!!) καθώς το 20% των πιο φτωχών νοικοκυριών αντιμετώπισε πληθωρισμό 2,8% έναντι 1,5% για το 20% των πιο εύπορων.

Συνοψίζοντας, τέλος, στην περίοδο της τρέχουσας κρίσης, η σύνθεση του φτωχού πληθυσμού άλλαξε σημαντικά ενώ η απότομη μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών και τα μέτρα που ελήφθησαν στα πλαίσια των διαδοχικών Μνημονίων είναι βέβαιο ότι οδήγησαν σε δραματική επιδείνωση των κοινωνικών δεικτών, της οικονομικής και κοινωνικής ευημερίας και κυρίως της απόλυτης φτώχειας, όταν δηλαδή η γραμμή φτώχειας παραμένει σταθερή στα επίπεδα που ήταν πριν την τρέχουσα κρίση.

* Ο Θεόδωρος Μητράκος είναι διδάκτορας του Τμήματος Οικονομικής Επιστήμης του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών.