|

Για εκείνους από εμάς που διαβάζουν στα διεθνή μέσα ενημέρωσης τις καθημερινές εξελίξεις αυτού του τρομερού δράματος που παίζεται στην Ευρωζώνη, φαίνεται σχεδόν αδιανόητο ότι τόσο πολλές από τις χώρες αυτές εξακολουθούν να υφίστανται τρομερές οικονομικές και κοινωνικές δυσκολίες που συνδέονται στην ουσία με ποσοστά ανεργίας που θυμίζουν την εποχή της «Μεγάλης Ύφεσης», που συνοδεύονται από μακρά και παρατεταμένη περίοδο αρνητικών ρυθμών ανάπτυξης από το 2008. Σε κάποιους από εμάς που έχουμε μελετήσει με σοβαρότητα τα ζητήματα νομισματικής ενοποίησης και κεντρικών τραπεζών, δεν προκαλεί έκπληξη αυτός ο εκφυλισμός. Από την υπογραφή της Συνθήκης του Μάαστριχτ, τον Φεβρουάριο του 1992, μια σειρά από ετερόδοξους οικονομολόγους έχουν δείξει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα στον σχεδιασμό της Συνθήκης και το γεγονός ότι η σύσταση της Ευρωζώνης είχε δημιουργήσει μια ακυβέρνητη νομισματική δομή, χωρίς καμία από τις εγγυήσεις που οι εθνικές αρχές είχαν θέσει σε εφαρμογή στις περισσότερες δυτικές χώρες μετά τη Μεγάλη Ύφεση,για την αντιμετώπιση των μακροοικονομικών ασταθειών. Κάποιοι από εμάς είχαμε προειδοποιήσει πριν από μια δεκαετία (βλ. Parguez, Seccareccia και Gnos 2003)ότι ο ρητός διαχωρισμός του χρήματος από το κράτος θα έβαζε το τελευταίο σε έναν ανυπόφορο «ζουρλομανδύα», του οποίου η δομή έχει σχεδιαστεί ρητά να εμποδίζει τις κυβερνήσεις να διεξάγουν ενεργό μακροοικονομική πολιτική σταθεροποίησης. Ως εκ τούτου, η Ευρωζώνη ήταν καταδικασμένη να επαναλάβει όλα τα φοβερά λάθη αυτού που ο John Maynard Keynes είχε αναφέρει ως «βάρβαρο απομεινάρι» της ζώνης του Κανόνα του Χρυσού στη δεκαετία του 1930. Η παγκόσμια οικονομική κρίση, που έχει συγκλονίσει την παγκόσμια οικονομία από το 2008,έβαλε την Ευρωζώνη στη δοκιμασία να αντιμετωπίσει το μακροοικονομικό νέφος και τα αποτελέσματα ήταν ακόμη πιο καταστροφικά από ό,τι κάποιοι από εμάς είχαν προβλέψει εδώ και καιρό.

• Από δανειστής τελευταίας καταφυγής, σε φορολογική αρχή τελευταίας καταφυγής, και τώρα... εισπράκτορας πρώτης καταφυγής

Σε μια σημαντική ομιλία στην Τράπεζα της Ελλάδας, στις 23 Μαΐου 2013, ο αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), Vítor Constâncio, έκανε σαφές ότι η ευρωπαϊκή κρίση, η οποία βρίσκεται σε εξέλιξη από το 2008, δεν έχει σε τίποτα να κάνει με κάποια υποτιθέμενη δημοσιονομική ασωτία της προηγούμενης εποχής. Μάλλον είχε να κάνει κυρίως με την τεράστια επέκταση του χρέους του ιδιωτικού τομέα που είχε τροφοδοτήσει κερδοσκοπικές υπερβολές και αυτό, με τη σειρά του, οδήγησε σε διακρατικές ανισορροπίες. Τα στοιχεία που αναφέρονται στον πίνακα 1 παρακάτω, από την παρουσίαση του αντιπροέδρου της ΕΚΤ, μιλάνε μόνα τους. Για παράδειγμα, το ποσοστό του ιδιωτικού χρέους στην Ελλάδα αυξάνεται κατά ένα εντυπωσιακό 217,5%, ενώ το ποσοστό του δημόσιου χρέους αυξήθηκε μόνο κατά 13% από το 1999 έως το 2007. Στις περισσότερες από τις άλλες χώρες που έχουν πληγεί από την κρίση, η αναλογία του δημοσίου χρέους έχει πράγματι μειωθεί σημαντικά κατά τη διάρκεια της περιόδου πριν από την τρέχουσα κρίση (βλέπε Ιρλανδία και Ισπανία).

Όταν η οικονομική φούσκα έσκασε όπως, ας πούμε, την Ισπανία, ήταν οι εθνικές κυβερνήσεις που επωμίστηκαν την απορρόφηση των ζημιών των τραπεζών. Όταν οι κυβερνήσεις δεν ήταν σε θέση να βρουν πρόθυμους δανειστές, λόγω της νευρικής αποστροφής των χρηματοπιστωτικών αγορών για το εκρηκτικό δημόσιο χρέος, ο πρώην πρόεδρος της ΕΚΤ, Jean-Claude Trichet, πήρε δραστικά μέτρα, τα οποία ο σημερινός πρόεδρος,Mario Draghi, έχει πλέον καθιερώσει ως κανόνα, δηλαδή την αγορά των εθνικών κρατικών χρεωγράφων σε μαζική κλίμακα στη δευτερογενή αγορά ομολόγων,προσφέροντας έτσι χρηματοπιστωτική ασφάλεια, για να προφυλάξει τις εθνικές κυβερνήσεις από ολοκληρωτική χρεωκοπία λόγω των περιορισμών ρευστότητας. Η δραστηριότητα αυτή έγινε παρά το γεγονός ότι φαινόταν να παραβιάζει το πνεύμα(αλλά όχι το γράμμα) της Συνθήκης του Μάαστριχτ, δεδομένου ότι η Συνθήκη απαγορεύει στην ΕΚΤ την αγορά τίτλων του Δημοσίου από τους πρωτογενείς εκδότες τους, αλλά όχι και στη δευτερογενή αγορά. Πράγματι, όπως φαίνεται από το Διάγραμμα 1παρακάτω, από το 2009 και το 2010 η ΕΚΤ άρχισε να αγοράζει κρατικούς τίτλους κατά πολύ περισσότερο από το συνηθισμένο απόθεμα τίτλων του Δημοσίου, το οποίο διατηρούσε στον ισολογισμό της για σκοπούς νομισματικής πολιτικής από το 1999.

Με αυτό τον τρόπο, μπορεί να λεχθεί ότι η ΕΚΤ μετασχηματίστηκε σιγά-σιγά, έστω και με έναν διεστραμμένο τρόπο, σε μια φορολογική αρχή τελευταίας καταφυγής ή αυτό που ο Auerback (2010-11:. Σ. 87) αναφέρει ως "διαιτητή τελικών αποφάσεων", αποφάσεων που αρχικά λαμβάνονταν από μεμονωμένες εθνικές κυβερνήσεις. Αν και αυτό δημιουργεί προβλήματα πολιτικής νομιμοποίησης ως προς το γιατί μη εκλεγμένοι τεχνοκράτες της Φραγκφούρτης θα πρέπει να λάβουν την τελική απόφαση για τη χρηματοοικονομική ασφάλεια των ομολόγων που εκδίδονται από μία χώρα της Ευρωζώνης, οι ενέργειες αυτές της ΕΚΤ εμπόδισαν αποτελεσματικά, μέχρι στιγμής, την κατάρρευση της Ευρωζώνης.

Ωστόσο,επιπρόσθετα στο πρόβλημα της πολιτικής νομιμοποίησης των δράσεων αυτών, τίθεται το πραγματικό ζήτημα μιας ενδεχόμενης χρεωκοπίας που θα προκληθεί σε οποιαδήποτε από τις χώρες που είναι «απόμακρες» σε σχέση με τις ενέργειες της ΕΚΤ, αφήνοντας τις υπόλοιπες χώρες της Ευρωζώνης με την υποχρέωση να απορροφήσουν συλλογικά τις απώλειες που η ΕΚΤ θα επωμιστεί. Αυτό αποκαλύπτει τη θεμελιώδη αδυναμία, αν όχι το παράλογο, του να έχεις δημιουργήσει ένα σύστημα που χωρίζει επισήμως το χρήμα από το κράτος, αφού το ευρώ, το οποίο αποτελεί παθητικό για την ΕΚΤ, δεν διαθέτει κανέναν εγγυητή. Σε χώρες όπως ο Καναδάς και οι Ηνωμένες Πολιτείες, η κεντρική κυβέρνηση είναι και η τελική φορολογική αρχή.Αλλά δεν υπάρχει καμία τέτοια αρχή στην Ευρώπη! Για κάποιους, αυτό δημιουργεί τον φόβο ότι η ΕΚΤ μπορεί να γίνει τεχνικά αφερέγγυα, πράγμα που θα μπορούσε πιθανώς να διαλύσει, πολιτικά, την ίδια την Ευρωζώνη.

Ίσως γι'αυτό τον λόγο, όταν κοιτάξουμε προσεκτικά την κατανομή των συναλλαγών σε σχέση με τους μεγάλους δικαιούχους της ΕΚΤ, βλέπουμε κάποια μάλλον περίεργη εξέλιξη,από τη στιγμή που η ΕΚΤ άρχισε να συμμετέχει σε αυτή τη δραστηριότητα. Αν θέλουμε να πιστέψουμε αυτά τα ετήσια δεδομένα που προκύπτουν από τον ισολογισμό της ΕΚΤ (περιέργως ακόμα και με το να απουσιάζουν, χωρίς εξήγηση, στατιστικά στοιχεία για την κατοχή ελληνικών χρεωγράφων για το έτος 2012), η Γερμανία εμφανίζεται ως ένα «νησί» σταθερότητας (τουλάχιστον στη προτιμησιακή δαιδικασία της ΕΚΤ), ενώ η Γαλλία εμφανίζει συμπτώματα παρόμοια με αυτά των νοτίων γειτόνων της. Όλα φαίνονται όπως, σε ένα μεγάλο βαθμό, θα περίμενε κανείς για τις πληγείσες χώρες του Νότου, την Ιταλίας, την Πορτογαλίας και την Ισπανίας,με την προφανή εξαίρεση της ίδιας της Ελλάδας, τουλάχιστον μέχρι το 2011, όταν τα στοιχεία σταματούν. Παρά τα όσα είχαμε ακούσει για τη βοήθεια προς την ελληνική κυβέρνηση (δηλαδή, για την αγορά ομολόγων του Ελληνικού Δημοσίου στη δευτερογενή αγορά), τα στατιστικά στοιχεία, από το 2008, για την Ελλάδα δείχνουν αξιοσημείωτα υψηλό βαθμό σταθεροποίησης των ελληνικών τίτλων που κατέχει η ΕΚΤ, μετά από μια πτωτική τάση που παρατηρήθηκε πριν από την οικονομική κρίση. Όπως πολύ καλά λέει ο Βαρουφάκης (2013), φαίνεται ότι πολλά από τα χρήματα της δανειακής σύμβασης και τα δισεκατομμύρια που έχει δανειστεί η Ελλάδα από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας (ΕΜΣ) τα τελευταία χρόνια,ουσιαστικά, έχουν χρησιμοποιηθεί για την αποπληρωμή προηγούμενου ελληνικού χρέους που κατέχει η ΕΚΤ. Ωστόσο, κανένας από τους επίσης πληγέντες γείτονές της δε φαίνεται να έχει πράξει αντίστοιχα. Η Ελλάδα είναι η περίεργη εξαίρεση,όπου, παρά το συνεχιζόμενο έλλειμμα του δημόσιου τομέα, η ΕΚΤ έχει πλέον γίνει ένας «εισπράκτορας ευρώ», εισπράττοντας κεφάλαια από την ελληνική κυβέρνηση, τα οποία προηγουμένως της έχει διαθέσει. Γιατί υπήρχε αυτή η παράλογη βιασύνη από την πλευρά των ελληνικών αρχών να σβήσουν γρήγορα τo πρόσθετο χρέος προς την ΕΚΤ, ενώ μια χώρα όπως η Γαλλία, η οποία, υποτίθεται, δεν έχει πρόβλημα,εξακολουθεί να επωφελείται από τη γενναιοδωρία της ΕΚΤ;

Όλα αυτά φαίνεται να αντανακλούν τους «βυζαντινούς» ελιγμούς της ευρωπαϊκής πολιτικής ελίτ, σε μια προσπάθεια να διασώσει τον πιο πολύτιμο οργανισμό της, την κεντρική της τράπεζα, από ενδεχόμενη ελληνική έξοδο από το ευρώ. Αν ετοιμάζονται για την έκπτωση της Ελλάδα από το ευρώ, θα ήταν πολιτικά λιγότερο δύσκολο να αναλάβουν τις ελληνικές απώλειες μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, δεδομένου ότι θα προστατεύσει την ΕΚΤ από το να αντιμετωπίζει τη δική της πολιτική αντίφαση, του να κατέχει τεράστιο ελληνικό δημόσιο χρέος τη στιγμή που η Ελλάδα θα χρεωκοπήσει επίσημα. Αυτό φαίνεται να είναι απλώς ένας κυνικός ελιγμός για να αποφύγουν να αντιμετωπίσουν την τελική ερώτηση για το ποιος είναι πίσω από την ΕΚΤ, δεδομένου ότι η τελευταία μπορεί να αναγκαστεί να λάβει υπόψιν της την κατοχή χρεωγράφων συγκεκριμένων χωρών, με πολιτικό τρόπο,σε περιόδους σοβαρού οικονομικού χάους και να εγγράψουν μεγάλες ζημίες στον ισολογισμό της κεντρικής τράπεζας. Αυτή η παράξενη συμπεριφορά κεντρικής τράπεζας δείχνει ότι, ακόμη και απέναντι σε μια μικρή χώρα, όπως η Ελλάδα, η ΕΚΤ είναι σε πολύ πιο ευάλωτη θέση από ότι η ευρωπαϊκή πολιτική ελίτ λέει στους πολίτες. Επιπλέον, όλη αυτή η συμπεριφορά αποδεικνύει τελικά ότι η ευρωπαϊκή πολιτική ελίτ νοιάζεται περισσότερο για την προστασία των περιουσιακών στοιχείων των ιδιωτικών τραπεζών και της ΕΚΤ, ενώ οι πολίτες στην Ελλάδα και αλλού στην Ευρωζώνη είναι αντιμέτωποι με την προοπτική περαιτέρω περικοπών,μείωσης του διαθέσιμου εισοδήματος και συνέχισης της λιτότητας.

* Ο Mario Seccareccia είναι τακτικός καθηγητής στο τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Οττάβα, στον Καναδά, όπου, από το 1978, διδάσκει μακροοικονομία, νομισματική θεωρία,οικονομικά της εργασίας, ιστορία της οικονομικής σκέψης και οικονομική ιστορία.Έχει δημοσιεύσει πάνω από 100 ακαδημαϊκά άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά και κεφάλαια βιβλίων και έχει συγγράψει ή επιμεληθεί περισσότερα από δώδεκα βιβλία και μονογραφίες σε διαφορετικά θέματα, όπως τα έργα του Milton Friedman (1993)και ζητήματα Κεντρικών Τραπεζών στον σύγχρονο κόσμο (2004), καθώς και περίπου25 ειδικά θεματικά ζητήματα σε ακαδημαϊκά περιοδικά. Την ίδια στιγμή, ο ίδιος έχει διοριστεί επισκέπτης καθηγητής σε διάφορα πανεπιστήμια στη Γαλλία (δηλαδή,τα πανεπιστήμια της Βουργουνδίας, της Γκρενόμπλ και στο Paris-Sud), καθώς και στο Εθνικό Αυτόνομο Πανεπιστήμιο του Μεξικού (UNAM), και έχει δώσει διαλέξεις για σχεδόν δύο δεκαετίες, μεταξύ του 1988 και του 2006, στο Labour College του Καναδά. Είναι επίσης επιστημονικός συνεργάτης στο Καναδικό Κέντρο για Εναλλακτικές Πολιτικής στην Οττάβα και, από το 2004, είναι ο εκδότης της International Journal of Political Economyμε έδρα τη Νέα Υόρκη.