Κοινωνική συνοχή: όλο και πιο εύθραυστη

Του Θεόδωρου  Μητράκου

Τους τελευταίους μήνες βλέπουμε να παίρνει ποικίλες εκφράσεις η κραυγή απόγνωσης της κοινωνίας. Κάθε μορφής κοινωνική διαμαρτυρία δηλώνει την ύπαρξη νέων, εργαζομένων, φτωχών, μεταναστών, ανέργων, κοινωνικά αποκλεισμένων και τόσων άλλων, που δεν ανήκουν στους λίγους κερδισμένους των ρυθμών ανάπτυξης της τελευταίας δεκαετίας. Δεν είναι καν «μέλη» του κατακερματισμένου και διάτρητου κοινωνικού συστήματος πρόνοιας που, καταρρακωμένο, συνοδεύει την παγκοσμιοποίηση. Κυρίως, διαβλέπουν μηδενική πιθανότητα ένταξης στα μελλοντικά κοινωνικά και οικονομικά δρώμενα, απαξίωση των κοινωνικών δικαιωμάτων και ηθικών αξιών. Αυτή η ανύπαρκτη προοπτική για τους νέους και η ηθική απαξίωση των πάντων είναι που κάνουν την κοινωνική έκρηξη εντονότερη και κυρίως απρόβλεπτη. Τα νέα θύματα της οικονομικής κρίσης προστίθενται σήμερα στους ήδη απελπισμένους και προσθέτουν εκρηκτικότητα στο μείγμα της εύθραυστης κοινωνικής συνοχής.

Ας δούμε όμως ποιοι παράγοντες συμβάλλουν στη διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής.

Πρώτον, τα κοινωνικά προβλήματα μεγεθύνονται, οι ανισότητες και η φτώχεια καλά κρατούν, ενώ η σταδιακή αποδυνάμωση του θεσμού της οικογένειας αλλά και η έλλειψη ενός καθολικού και αποτελεσματικού δικτύου κοινωνικής προστασίας, φαίνεται να οδηγούν σε κατάσταση ανασφάλειας νέα στρώματα του πληθυσμού που παραδοσιακά δεν διέτρεχαν τέτοιο κίνδυνο. Για παράδειγμα, (ζευγάρια νέων εργαζόμενων με παιδιά, νέοι πτυχιούχοι κ.ά.).

Δεύτερον, οι ανάγκες και η ικανοποίησή τους υπολείπονται αισθητά των προσδοκιών που καλλιεργεί το σημερινό πρότυπο άκρατου καταναλωτισμού και υλικής ευημερίας. Διαμορφώνεται καθημερινά με αθέμιτα μέσα από τα περισσότερα MME, ενώ η σχεδόν καταστροφική εικόνα που προβάλλεται καταιγιστικά από αυτά πιθανότατα συμβάλλει στην εδραίωση αυτού του προτύπου. Η έννοια των αναγκών μεταβάλλεται ταχύτατα και τα άπιαστα όνειρα της προηγούμενης πενταετίας γίνονται σήμερα ανάγκες βασικές που η έλλειψή τους δημιουργεί αίσθηση αποστέρησης και αποκλεισμού.

Τρίτον, τα νοικοκυριά διατήρησαν τα τελευταία χρόνια, μέσω του δανεισμού, ένα υψηλό επίπεδο κατανάλωσης που τους επέτρεψε να αποφύγουν καταστάσεις φτώχειας πολύ περισσότερο από ό,τι θα τους το επέτρεπε το εισόδημά τους. Η τακτική αυτή, όπως δείχνουν πρόσφατες μελέτες, πιθανόν να υιοθετήθηκε ακόμη περισσότερο από νοικοκυριά με παιδιά. Φαίνεται ότι αυτά τα νεαρά ζευγάρια δεν είναι διατεθειμένα να υποβαθμίσουν το βιοτικό επίπεδο των παιδιών και της οικογένειάς τους εξαιτίας του χαμηλού τους εισοδήματος. Αναζητούν, λοιπόν, τρόπους (δανεισμός, εκποίηση περιουσιακών στοιχείων κ.ά.) ώστε να διατηρήσουν τη δαπάνη τους σε υψηλά επίπεδα, αποφεύγοντας ταυτόχρονα καταστάσεις φτώχειας για τα παιδιά τους. Η αναζήτηση αυτή διευκολύνθηκε σημαντικά από παράγοντες που σχετίζονται με την ευκολότερη πρόσβαση των νοικοκυριών στο δανεισμό και με τη σταδιακή μείωση των τραπεζικών επιτοκίων λόγω, κυρίως, του αυξανόμενου ανταγωνισμού στη χρηματοπιστωτική αγορά μετά την απελευθέρωσή της. Η οικονομική σταθερότητα που ακολούθησε την ένταξη στην ΕΕ και την υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος φαίνεται ότι ενίσχυσε θετικά τις προσδοκίες των νοικοκυριών για τα μελλοντικά τους εισοδήματα ενθαρρύνοντας το δανεισμό με στόχο τη διατήρηση υψηλού επιπέδου διαβίωσης. Σ’ αυτό συνηγορεί και η επέκταση της καταναλωτικής πίστης με εξαιρετικά υψηλούς ρυθμούς κατά την τελευταία πενταετία. Η πρόσφατη, όμως, χρηματοοικονομική κρίση διαψεύδει οικτρά τις μελλοντικές θετικές προσδοκίες των νοικοκυριών και τα αφήνει πολλαπλά εκτεθειμένα στα προηγούμενα «ανοίγματά τους» που προεξοφλούσαν τις «παχιές αγελάδες» του μέλλοντος που τελικά δεν έφθασαν ποτέ.

Τέταρτον, τέλος, ο κλονισμός της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τους θεσμούς, την πολιτική και το κράτος, έχει συμβάλει ισχυρά στη δοκιμασία της κοινωνικής συνοχής. H πλειοψηφία των πολιτικών δεν μπορεί να καταλάβει πλέον τη νέα κοινωνική πραγματικότητα. Tο πολιτικό σύστημα που δεν αντιλαμβάνεται έγκαιρα τις κοινωνικές αλλαγές δεν είναι χρήσιμο. Χρειάζεται αλλαγές που να αντιστοιχούν στις κοινωνικές ανάγκες, τις προσδοκίες και τα οράματα των νέων. Χρειάζεται η ανάπτυξη ενός κινήματος που με συντονισμό όλων των πολιτών θα επιβάλλει ελέγχους και περιορισμούς στα ακραία φαινόμενα εκμετάλλευσης των ισχυρών με θεατές ή συνένοχους την κεντρική εξουσία. Ως διαδικασία χρειάζεται διάλογο ουσιαστικό που θα εξασφαλίζει την άμεση συμμετοχή των νέων, των ανέργων, των οικονομικά ασθενέστερων και όλων αυτών που ποτέ δεν εκπροσωπήθηκαν στις πολιτικές αποφάσεις.

Από την εφημερίδα «Η ΕΠΟΧΗ» Κυριακή 8 Μαρτίου 2009