Τάσεις και προοπτικές εξέλιξης του τραπεζικού τομέα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ

Του Βαγγέλη Κυζηράκου
Οι εξελίξεις στον τραπεζικό τομέα έχουν αναδειχτεί σε κομβικό σημείο των εξελίξεων τόσο στην Ελλάδα και την Ευρωζώνη καθώς και στην «απέναντι όχθη του Ατλαντικού ωκεανού. Στο πλαίσιο δε της υπό διαμόρφωση νέας συμφωνίας μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και της «Τρόικας» τα ζητήματα που άπτονται των ελληνικών τραπεζών επανέρχονται στο προσκήνιο. Μια νέα ανακεφαλαιοποίηση των Τραπεζών θα πραγματοποιηθεί τον Απρίλιο, ενώ η ανάγκη να μείνουν ανέγγιχτα τα κεφάλαια που υπάρχουν στο ΤΧΣ προκειμένου να αντιμετωπιστούν επιπρόσθετες ανάγκες ανακεφαλαιοποίησης των ελληνικών τραπεζών, αποτελεί έναν από τους σημαντικούς όρους όπως επισημαίνει, διπλωματικά αλλά σαφέστατα, η «τρόικα» στην ανακοίνωση που δημοσιοποίησε στις 19.03.2014.
Επιπρόσθετα, το ΔΝΤ προειδοποίησε πρόσφατα (31.03.2014) ότι οι μεγαλύτερες τράπεζες στον κόσμο εξακολουθούν να λαμβάνουν σιωπηρά δημόσιες επιδοτήσεις ύψους μέχρι και 590 δις δολαρίων, λόγω της συστημικής και δεσπόζουσας θέσης που κατέχουν στις αγορές. Επιπρόσθετα, το ΔΝΤ προειδοποίησε ότι οι μεγάλες τράπεζες συνεχίζουν να δραστηριοποιούνται στηριζόμενες στην υπόθεση ότι, σε περίπτωση που αντιμετωπίσουν οικονομικές δυσκολίες, οι κυβερνήσεις των κρατών θα αναλάβουν εκ νέου την διάσωση τους. Οι προειδοποιήσεις αυτές αναμένεται να συμπεριληφθούν στην εξαμηνιαία Παγκόσμια Έκθεση για τη Χρηματοπιστωτική Σταθερότητα, που δημοσιοποιεί το Ταμείο. Και υπογραμμίζουν την αποτυχία των«μεταρρυθμίσεων» που έχουν υλοποιηθεί από το 2008 μέχρι σήμερα στο να επιλύσουν τα προβλήματα που οδήγησαν στην υπερχρέωση των κρατών, εξαιτίας της μεταβίβασης στους φορολογούμενους των υποχρεώσεων των συστημικών τραπεζών. Από τις επισημάνσεις μέχρι και του ΔΝΤ, λοιπόν, καταδεικνύεται ότι το μοτίβο«ιδιοποίηση των κερδών και κοινωνικοποίηση του ρίσκου» συνεχίζει να αποτελεί το κυρίαρχο υπόδειγμα, έξι χρόνια μετά το ξέσπασμα της τεν εξελίξει οικονομικής κρίσης.
Στα συμφραζόμενα αυτά, έχει ενδιαφέρον να εξετάσουμε ποιες τάσεις αναπτύσσονται για την εξέλιξη και ρύθμιση του τραπεζικού τομέα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Οι τάσεις αυτές έχουν σημασία, καθώς η προβληματική που συμπυκνώνουν δεν έχει επηρεάσει ούτε στο ελάχιστο τις εξελίξεις στον ελληνικό τραπεζικό τομέα.Βασικές παραμέτροι του τελευταίου δεν μεταρρυθμίζονται ούτε κατ’ ελάχιστο από τις διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις, και την ίδια στιγμή, οι έλληνες και οι ευρωπαίοι φορολογούμενοι συνεχίζουν να καταβάλουν τα κεφάλαια που είναι απαραίτητα για την βιωσιμότητά τους.

(α) Η κανονιστική ατζέντα της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών (ΤΔΔ)
Η κρίση δημόσιου χρέους που εκδηλώθηκε στην Ευρωζώνη, και ειδικότερα η περίπτωση της Ελλάδας, καθώς και αυτή της Ιρλανδίας, χρησιμοποιούνται για την θεμελίωση της ανάγκης εισαγωγής του κανονιστικού πλαισίου που προτάσσει η συμφωνία «Βασιλεία ΙΙΙ». Η αιτιολόγηση αυτή τεκμηριώνεται, σύμφωνα με τους διεθνείς αναλυτές, από το γεγονός ότι οι τράπεζες οι οποίες είχαν μηδενική στάθμιση κινδύνου από την συμμετοχή τους σε ελληνικά κρατικά ομολόγα, κατέληξαν να χάσουν δισεκατομμύρια ευρώ από τις επενδύσεις τους αυτές, οι οποίες υποτίθεται ότι αποτελούσαν επενδύσεις χαμηλού κινδύνου. Η Ελλάδα, δηλαδή,χρησιμοποιείται ως παράδειγμα που καταδεικνύει την ανάγκη υιοθέτησης νέων κανόνων για την στάθμιση του κινδύνου, καθώς και για τον προσδιορισμό του ύψους των αμέσων, υψηλής ποιότητας ιδίων κεφαλαίων, που πρέπει να διατηρούν οι τράπεζες ενός τραπεζικού συστήματος.
Σύμφωνα με την άποψη σημαντικών μελετητών, η ρύθμιση του τραπεζικού κεφαλαίου,μέσω των απαιτήσεων για κεφαλαιακή επάρκεια, είναι εκ φύσεως προ-κυκλική, και μπορεί, συνεπώς, να ενισχύσει τις διακυμάνσεις του επιχειρηματικού κύκλου.Σύμφωνα με αυτήν την θεώρηση, η προσπάθεια που κατέβαλε η Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών με την θέσπιση της συμφωνία «Βασιλεία ΙΙ» είχε επιτείνει σημαντικά την προ – κυκλική λειτουργιά του υπάρχον παγκόσμιου ρυθμιστικού πλαισίου, ενώ η συμφωνία «Βασιλεία ΙΙΙ» πιθανόν να δράσει ακόμη περισσότερο προ- κυκλικά, και όχι αντικυκλικά. Το ζήτημα αυτό έχει προκαλέσει σημαντικές αντιπαραθέσεις όσον αφορά τις συνέπειες που θα έχουν οι θεσμικές και κανονιστικές ρυθμίσεις της συμφωνία «Βασιλεία ΙΙΙ», καθώς και όλων των υπόλοιπων ρυθμίσεων που θεσπίζονται στην ΕΕ, τις ΗΠΑ και κράτη όπως η Ιαπωνία και η Βρετανία όσον αφορά τον τραπεζικό τους τομέα.
H συμφωνία «Βασιλεία ΙΙΙ» είναι η πιο σημαντική προσπάθεια θέσπισης ενός εγχειριδίου κανόνων για την ρύθμιση της «μόχλευσης», σε παγκόσμιο επίπεδο. Τα27 κράτη-μέλη της Επιτροπή της Βασιλείας για την Εποπτεία των Τραπεζών, έχουν εθελοντικά υπαχθεί και συνδιαμορφώσει την προαναφερθείσα συμφωνία. Η θέσπιση των κανόνων που εμπεριέχονται στην «Βασιλείας ΙΙΙ», αποσκοπεί στην επιβολή κάποιων περιορισμών όσον αφορά την «μόχλευση» μέσω της υποχρέωσης διατήρησης πιο εξελιγμένων δεικτών βασικού κεφαλαίου καθώς η «Βασιλείας ΙΙΙ» εμπεριέχει κανόνες που ρυθμίζουν (α) τα ίδια κεφάλαια των τραπεζών, (β) τις προσομοιώσεις ακραίων καταστάσεων και (γ) τον κίνδυνο της ρευστότητας της αγοράς. Οι αναβαθμισμένες αυτές ρυθμίσεις, συγκρίνουν τα ίδια κεφάλαια μιας τράπεζας, ως προς τα σταθμισμένα περιουσιακά στοιχεία της.
Τον Οκτώβριο του 2013, η Επιτροπή της Βασιλείας για την Εποπτεία των Τραπεζών είχε δημοσιοποιήσει το εγχειρίδιο κανόνων της [δες: «Fundamental review of the trading book: A revised market risk framework»]. Οι προτάσεις που υιοθετήθηκαν εν τέλει, όσον αφορά τους δείκτες κάλυψης ρευστότητας(Liquidity Coverage Ratio) που πρέπει να τηρούν οι τράπεζες,προβλέπει ότι οι τράπεζες πρέπει να κατέχουν άμεσα ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία, σε ποσό ίσο ή μεγαλύτερο από ότι οι καθαρές ταμειακές τους ανάγκες.Το ύψος των ρευστοποιήσιμων περιουσιακών στοιχείων και η χρονική στιγμή κατά την οποία οι τράπεζες πρέπει να πληρούν τις αντίστοιχες προϋποθέσεις,προβλέπουν ότι μέσα από διαδοχικά βήματα, το 2019 οι τράπεζες που υπάγονται στην συμφωνία «Βασιλεία ΙΙΙ» θα πρέπει να έχουν συγκεντρώσει, σταδιακά, κεφάλαια ίσης αξίας με τις καθαρές ταμειακές ανάγκες που θα έχουν για μια περίοδο 30ημερών. Ο χρονικός αυτός ορίζοντες θεωρείται απαραίτητος για να υπάρχει 100%κάλυψη ρευστότητας όσον αφορά την δραστηριότητα των τραπεζών.
Επιπλέον, το εγχειριδίο κανόνων που έχει θέσει η Επιτροπή της Βασιλείας προβλέπει την υιοθέτηση αναβαθμισμένων και ισχυρών διαχωριστικών πλαισίων μεταξύ των χαρτοφυλακίων συναλλαγών (trading books) και των τραπεζικών χαρτοφυλακίων των τραπεζών (banking books), τα οποία είναι υποχρεωμένες να τηρούν οι τράπεζες που συμμετέχουν στην «Βασιλεία ΙΙΙ». Η ρύθμιση αυτή αποσκοπεί στο να περιορίσει πρακτικές μετατόπισης περιουσιακών στοιχείων στις οποίες δύναται να προβούν οι τράπεζες προκειμένου να επιτύχουν μείωση των κεφαλαιακών απαιτήσεων που οφείλουν να διατηρούν. Αυτή η στενότερη ευθυγράμμιση, συνεπάγεται την υιοθέτηση μιας νέας διαφοροποιημένης προσέγγισης όσον αφορά την έκθεση σε τιτλοποίηση καθώς και την έκθεση σε μη τιτλοποιημένα στοιχεία, των τραπεζών.
Τέλος, το εγχειρίδιο κανόνων αλλάζει τελείως τον τρόπο με το οποίο τα υπαγόμενα στην συμφωνία της Βασιλείας τραπεζικά συστήματα προβαίνουν στον υπολογισμό των απωλειών που μπορεί να έχουν από τις δραστηριότητές τους, καθώς οι τράπεζες οφείλουν να υιοθετήσουν την μέθοδο που είναι γνωστή ως“expected shortfall”. H νέα μέθοδος θεωρείται πιο αυστηρή, πλην όμως ικανή να αποτυπώσει με μεγαλύτερη ευκρίνεια τις ακραίες απώλειες που μπορεί να υποστεί μια τράπεζα σε περίπτωση που εκδηλωθεί συστημική αναταραχή.
Η βασική ανησυχία σε σχέση με τις ρυθμίσεις που εμπεριέχει το εγχειρίδιο κανόνων της Επιτροπής της Βασιλείας έγκειται στις δυνατότητες που αυτό μπορεί να αφήνει ή που μπορεί να εφεύρουν οι τράπεζες, για να χειραγωγήσουν τις μεθοδολογίες στάθμισης προκειμένου να επιτύχουν τεχνικά την μείωση των κεφαλαιακών απαιτήσεων τις οποίες οφείλουν να πληρούν. Ο βαθμός στον οποίο συμμορφώνονται τα κράτη – μέλη της Επιτροπή της Βασιλείας, στους κανόνες που εμπεριέχονται στο εγχειριδίο κανόνων της «Βασιλείας ΙΙΙ» αποτελεί επίσης μια πολύ σημαντική πηγή ανησυχίας για τους αναλυτές και τις αγορές.

(β) Η μεταρρυθμιστική ατζέντα διαχωρισμού των επενδυτικών τμημάτων και δραστηριοτήτων των τραπεζών από τις υπόλοιπες τραπεζικές τους δραστηριότητες.
Ο διαχωρισμός των επενδυτικών τμημάτων και δραστηριοτήτων των τραπεζών από τον ρόλο των τραπεζών ως φύλακα των καταθέσεων των πολιτών, αποτελεί μια κεντρική πτυχή του προβληματισμού που αναπτύσσεται σε σχέση με τις τράπεζες. Στον προβληματισμό αυτό έχει προστεθεί η επιβολή περιορισμών ή μέχρι και η απαγόρευση στις περισσότερες κατηγορίες τραπεζών να πραγματοποιούν επενδύσεις με την χρήση ιδίων κεφαλαίων. Η λογική που διέπει αυτήν την μεταρρυθμιστική προσπάθεια έγκειται στο ότι οι τράπεζες που φυλάσσουν καταθέσεις δεν είναι ή δεν πρέπει να είναι τράπεζες που πραγματοποιούν επενδύσεις, ειδικά επενδύσεις υψηλού ή μέσου ρίσκου. Ο διαχωρισμός επενδυτικών τμημάτων και δραστηριοτήτων των τραπεζών από τις υπόλοιπες δραστηριότητες τους οφείλει να γίνει προκειμένου να πολεμηθούν οι αιτίες που οδήγησαν τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να παρέμβουν και να διασώσουν τις τράπεζες που αποτελούσαν σημαντικό πυλώνα των οικονομιών τους.
Συνέπεια αυτής της προβληματικής, είναι ο νόμος και το ρυθμιστικό πλαίσιο για τις τράπεζες που προτείνει η συντηρητική κυβέρνηση στην Βρετανία. Το ρυθμιστικό αυτό πλαίσιο προβλέπει αυστηρό διαχωρισμό μεταξύ των επενδυτικών τμημάτων και δραστηριοτήτων των τραπεζών από τις υπόλοιπες τραπεζικές τους δραστηριότητες. Η απόδοση των αρμοδιοτήτων, καθώς και της δύναμης στην ρυθμιστική αρχή που επιβλέπει τις τράπεζες, να υλοποιεί και τυπικά την διάσπαση μιας τράπεζας σε δυο διαφορετικές τράπεζες, διαχωρίζοντας με τον τρόπο αυτό τις επενδυτικές δραστηριότητες μιας τράπεζας από τις υπόλοιπες τραπεζικές λειτουργιές και ειδικά τις λειτουργιές που απευθύνονται στους μικροκαταθέτες, αποτελεί την καινοτομία που έχουν προτείνει να προστεθεί στο υπάρχον σχέδιο νόμου, σειρά προσωπικοτήτων και ειδικών στην Βρετανία. Η ρύθμιση αυτή είναι σε διαβούλευση στη Βουλή των Λόρδων, καθώς αυτή μελετά το σχέδιο νόμου για τις τράπεζες που έχει προτείνει η τρέχουσα βρετανική κυβέρνηση.

(γ) Η μεταρρυθμιστική ατζέντα που προτάσσει το «σπάσιμο» των μεγάλων τραπεζών
Το «σπάσιμο» των μεγάλων τραπεζών προκειμένου να καταπολεμηθεί το«too big tofail» φαινόμενο, αποτελεί μια σημαντική προβληματική μεταξύ των ειδικών, ειδικά στον Αγγλόφωνο κόσμο, αλλά και σε ορισμένες άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η λήψη δέσμης μέτρων, τα οποία θα προωθούν το«σπάσιμο» των μεγάλων τραπεζών που λειτουργούν σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης,έχει απασχολήσει το Συμβούλιο των Υπουργών Οικονομικών της Ευρωζώνης. Στόχος αυτής της πολιτικής είναι με την κατάτμηση των μεγάλων τραπεζών, να αποφεύγεται η εμφάνιση του φαινομένου όπου μερικές τράπεζες έχουν καταστεί τόσο μεγάλες ώστε η χρεοκοπία τους να μην είναι εφικτή ένεκα των πολύ αρνητικών συνεπειών που θα είχε κάτι τέτοιο, για τις εθνικές οικονομίες των κρατών-μελών.

(δ) Η πολιτική «εμπροσθοβαρούς καθοδήγησης» των Κεντρικών Τραπεζών
Η US Federal Reserves από το 2008, η Κεντρική Τράπεζα της Ιαπωνίας από το 2010 και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα καθώς και η Κεντρική Τράπεζα της Αγγλίας από το 2013, έχουν υιοθετήσει την πολιτική «εμπροσθοβαρούς καθοδήγησης». Με την πολιτική αυτή θα παρέχεται καθοδήγηση για το τι θα συμβεί με τα επιτόκια στο μέλλον. Οι Κεντρικές Τράπεζες δηλαδή θα προειδοποιούν τις τράπεζες και τις αγορές εκ των προτέρων σχετικά με την αύξηση των επιτοκίων.Παρότι αυτή η πολιτική θεωρείται ότι θα συμβάλει στο περιορισμό του επενδυτικού κινδύνου, οι οικονομολόγοι της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών (ΤΔΔ) έχουν εκφράσει την ακριβώς αντίθετη θέση για τις συνέπειες που θα έχει η εφαρμογή της πολιτικής αυτής. Θεωρούν δηλαδή ότι η πολιτική «εμπροσθοβαρούς καθοδήγησης»έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της έκθεσης σε κινδύνους καθώς και σε ρίσκο, των τραπεζών, καθώς οι τράπεζες στηριζόμενες στην καθοδήγηση των Κεντρικών Τραπεζών και έχοντας την βεβαιότητα ή την ψευδαίσθηση της σταθερότητας, μπορούν να συσσωρεύσουν σημαντικές οικονομικές ανισορροπίες. Επιπρόσθετα, μια απότομη αλλαγή, μεταστροφή, των πολιτικών που σκόπευαν να ακολουθήσουν οι Κεντρικές Τράπεζες, όπως για παράδειγμα αυτή που σημειώθηκε στα μέσα του 2013 (Μάης– Ιούνης) από την US Federal Reserves, μπορεί να προκαλέσει σημαντικές ανησυχίες και πανικό μεταξύ των τραπεζών και των επενδυτών καθώς αυτοί ήταν εφησυχασμένοι από την μέχρι τότε «εμπροσθοβαρής καθοδήγησης» που λάμβαναν.

(ε) Υιοθέτηση ρυθμιστικών πλαισίων που να προτάσσει τις ex ante πολιτικές από τα τραπεζικά στελέχη ή τους μετόχους
Η βελτίωση μέσω της θέσπισης κανονιστικών πλαισίων, των εκ των προτέρων(exante) πρωτοβουλιών των διευθυντικών στελεχών ή/και των μετόχων των τραπεζών,είναι μια προσέγγιση η οποία εμφανίζεται όλο και πιο συχνά στην ευρωπαϊκή προβληματική γύρω από τα τραπεζικά ζητήματα, καθώς θεωρείται ότι είναι ένας τρόπος μέσω του οποίου μπορεί να περιοριστεί το κόστος διάσωσης των τραπεζών,για τους φορολογούμενους.

(στ) Συνέπεια και σημασία της υιοθέτησης νέων ρυθμίσεων και κανόνων στο τραπεζικό τομέα. Η αλλαγή ροής κεφαλαίων μεταξύ Ευρώπης – ΗΠΑ στο Eurobollarmarket
Οι μη – αμερικανικές τράπεζες που δραστηριοποιούνται στις αγορές των ΗΠΑ,σημαντικό τμήμα των οποίων είναι και οι Ευρωπαϊκές Τράπεζες, επηρεάστηκαν πάρα πολύ από τις ρυθμίσεις που έχουν θεσπιστεί σχετικά με την πληρωμή ασφαλίστρων για τις καταθέσεις από τον νόμο Dodd–Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act, ο οποίος θεσπίστηκε τον Ιούλιο 2010. Καθώς ο προαναφερόμενος νόμος, επέκτεινε το εύρος των στοιχείων (σ.σ. το σύνολο του ενεργητικού μείον ίδια κεφάλαια) τα οποία συνυπολογίζονται για τον καθορισμό του ύψους της πληρωμής των ασφαλίστρων καταθέσεων, οι μη – Αμερικανικές Τράπεζες βρέθηκαν να έχουν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στις δραστηριότητες τους στις ΗΠΑ, για την απόκτηση «πηγών χρηματοδότησης χονδρικής». Το πλεονέκτημα αυτό που απέκτησαν οι μη – Αμερικανικές και Ευρωπαϊκές τράπεζες από την μικρή αυτή ρύθμιση, οδήγησε στην αλλαγή της ροής κεφαλαίων μεταξύ Ευρώπη – ΗΠΑ στο Eurobollar market, καθώς οι μη- αμερικανικές και ευρωπαϊκές τράπεζες αξιοποίησαν τα απόθεμα τους σε δολάρια προκειμένου να αγοράσουν τα μισά περίπου από τα χρεόγραφα που εξέδωσε η USFederal Reserves κατά την υλοποίηση του μεγάλου προγράμματος επαναγοράς Ομοσπονδιακών Ομολόγων που υλοποίησαν οι ΗΠΑ. Σύμφωνα με τα στοιχεία μέχρι και το 2013, οι μη- αμερικανικές και ευρωπαϊκές τράπεζες κατείχαν χρεόγραφα αξίας 0,985 τρις δολάρια από ένα σύνολο 2,249 τρις δολάρια που είχαν δημιουργήσει οι ΗΠΑ. Οι γαλλικές και βρετανικές τράπεζες συμμετείχαν σε σημαντικό βαθμό σε αυτήν την κίνηση κεφαλαίων προς τις ΗΠΑ, ενώ από τις μη ευρωπαϊκές τράπεζες, οι καναδικές και ιαπωνικές τράπεζες συμμετείχαν σε σημαντικό βαθμό επίσης.
Μια «μικρή νομοθετική ρύθμιση» προκάλεσε τέτοια σημαντική αλλαγή στην ροη των κεφαλαίων Ευρώπης – ΗΠΑ στο Eurobollar market. Εύλογα προκύπτει ότι οι κανονιστικές ρυθμίσεις και η θέσπιση στοχευμένων, αλλά και ριζοσπαστικών κανόνων, μπορούν την επηρεάσουν την λειτουργία των τραπεζών σε παγκόσμιο επίπεδο, π.χ. να δημιουργήσουν μια αντίστοιχη ροη κεφαλαίων προς την Ευρώπη.Για να λάβει χώρα μια τέτοια εξέλιξη, αρκεί οι μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες να εκπορεύονται από ευρύτερα σύνολα χωρών ή από χώρες οι οποίες αποτελούν εκ των πραγμάτων μια περιφερειακή ολοκλήρωση. Η τελευταία παράμετρος είναι απαραίτητη,καθώς επηρεάζει καθοριστικά την ισχύ των ρυθμίσεων που εκπορεύονται από δημοκρατικούς θεσμούς και πολιτικές.
Πηγή: http://rednotebook.gr/2014/06/trapezes,