Δικομματισμός-εργασιακές σχέσεις: Συμπληρωματικές πολιτικές

Χθες το βράδυ έγινε το πρώτο ντιμπέϊτ των εκλογών με τη συμμετοχή των αρχηγών έξη κομμάτων ενώ σήμερα, στις 8.00 το βράδυ, θα γίνει το ντιμπέϊτ με τη συμμετοχή μόνο των κ.κ. Καραμανλή-Παπανδρέου. Εμείς επιμένουμε στις εργασιακές σχέσεις  -που αμφιβάλουμε αν θα συζητηθούν σήμερα, άλλωστε οι δυο τηλεμάχοι συμφωνούν …- και αναδημοσιεύουμε το εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο του Γιάννη Κουζή, διδάσκοντος στο Πάντειο Πανεπιστήμιο με τον πιο πάνω τίτλο.

Του Γιάννη Κουζή*

Oι πολιτικές που ασκήθηκαν στις εργασιακές σχέσεις κατά την τελευταία εικοσαετία είναι το αποτέλεσμα παρεμβάσεων που συντελέσθηκαν υπηρετώντας τους στόχους ενίσχυσης της απασχόλησης και της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων, με βασικό άξονα την ευελιξία της εργασίας. Υπό το βάρος των νεοφιλελεύθερων δοξασιών που κυριαρχούν κατά το ίδιο διάστημα στον ευρωπαϊκό χώρο, υιοθετείται η πολιτική του μειωμένου εργασιακού κόστους για την επίτευξη των δύο αυτών στόχων, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η ιδιαιτερότητα του παραδοσιακά χαμηλού κόστους που χαρακτηρίζει την ελληνική αγορά εργασίας με τις χαμηλότερες αμοιβές στην Ευρώπη των 15 και η εκτεταμένη παράνομη ευελιξία από τις εργοδοτικές παραβιάσεις των δικαιωμάτων των εργαζομένων. Το αποτέλεσμα είναι προφανές και εύλογα απογοητευτικό και για τους δύο στόχους.

Σε όλη αυτή τη χρονική διαδρομή, παρά τις  κυβερνητικές εναλλαγές, έγιναν θεσμικές  αλληλοσυμπληρούμενες παρεμβάσεις που υπηρέτησαν  ευλαβικά την ίδια λογική και τη διακηρυγμένη ανάγκη για μεγαλύτερη ευελιξία. Είναι χαρακτηριστικό ότι, από τον μακρύ κατάλογο των αιτημάτων των εργοδοτικών οργανώσεων,  απ' τις αρχές της δεκαετίας του 1990, ελάχιστα μέχρι τώρα έχουν απομείνει μετά τις σταδιακές αλλαγές που έχουν επέλθει στο ελληνικό σύστημα των εργασιακών σχέσεων.

Παράλληλα, ένα πλέγμα περιφερειακών παρεμβάσεων ενίσχυσαν τη θέση του κεφαλαίου επιβαρύνοντας την εργασία  και διευρύνοντας τις εισοδηματικές ανισότητες: πολιτικές λιτότητας, αυξήσεις κάτω από την παραγωγικότητα, ανεπάρκεια ελέγχου εφαρμογής της νομοθεσίας, ασφαλιστικές απορρυθμίσεις, ιδιωτικοποιήσεις, χαμηλή επιδότηση της ανεργίας, επιδότηση και φοροαπαλλαγές των επιχειρήσεων αντί πραγματικών θέσεων εργασίας, χαμηλή φορολόγηση  κερδών.

Στο καθεαυτό πεδίο των εργασιακών σχέσεων και της ενίσχυσης της εργασιακής ευελιξίας καταγράφονται  μέτρα της ίδιας φιλοσοφίας, όπως προκύπτει από το περιεχόμενο των υιοθετούμενων διατάξεων. Οι παρεμβάσεις αυτές εκδηλώνονται από το 1990 και εντεύθεν, αν και το πλαίσιο διαμόρφωσής τους είχε υιοθετηθεί από το περίφημο Εθνικό Συμβούλιο Αναπτυξιακής Πολιτικής (ΕΣΑΠ) το 1986, έπειτα από πρόταση του τότε υπουργού Εθνικής Οικονομίας  Κ. Σημίτη, που όμως δεν  εφαρμόσθηκε. Ειδικότερα και ως προς τα επιμέρους πεδία επισημαίνονται:

Ευελιξία των μορφών απασχόλησης

·    Εισάγεται ειδικό νομοθετικό πλαίσιο λειτουργίας της μερικής απασχόλησης (Ν.  1892/90 Σουφλιά) το οποίο ενισχύεται από τον Ν. 2639/98  (Παπαϊωάννου), που επεκτείνει τον τρόπο υπολογισμού της σε μηνιαία βάση, εντάσσει στο πλαίσιό της την εκ περιτροπής εργασία με τη μονομερή επιβολή από τον εργοδότη της εβδομάδας μειωμένων ημερών (π.χ. τετραήμερο) και εισάγει τη μερική απασχόληση  στο Δημόσιο. Με τον Ν. 3174/03 (Ρέππα) ενισχύονται οι συμβάσεις μερικής εικοσάωρης εβδομαδιαίας απασχόλησης προσωρινού χαρακτήρα σε φορείς του Δημοσίου και των ΟΤΑ. Με τον Ν. 3250/04 (Παναγιωτόπουλου) διατηρείται το ίδιο πλαίσιο με δύο διαφορές: οι προσλήψεις γίνονται απευθείας από τους ενδιαφερόμενους δημόσιους φορείς αντί της δημιουργίας ενδιάμεσων φορέων πρόσληψης του προηγούμενου νόμου, οι δε προσωρινές συμβάσεις από εικοσιτετράμηνες περιορίζονται στο δεκαοχτάμηνο.

·    Θεσμοθετείται ειδικό πλαίσιο λειτουργίας του δανεισμού εργαζομένων μέχρι οχτώ μήνες με δυνατότητα ισόχρονης ανανέωσης μέσω γραφείων ενοικιάσεως εργασίας (Ν. 2956/01  Ρέππα) διατηρώντας και το περιθώριο νόμιμων διακρίσεων σε βάρος των δανεισμένων.

·    Επιχειρείται  η ενσωμάτωση της κοινοτικής οδηγίας 99/70 για τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου με τα ΠΔ 81/03 (Ρέππα), 164/04 (Παυλόπουλου) και 180/04 (Παναγιωτόπουλου), αφήνοντας απροστάτευτη τη συντριπτική πλειοψηφία των συμβασιούχων του Δημοσίου με τα δύο πρώτα Προεδρικά Διατάγματα. Το πρώτο δεν μονιμοποίησε, λόγω των πολλών εξαιρέσεων, ούτε έναν συμβασιούχο, ενώ το δεύτερο Προεδρικό Διάταγμα, θέτοντας νέους περιορισμούς, οδήγησε στη μονιμοποίηση μόλις 35.000  από τους προσωρινά απασχολούμενους του δημόσιου τομέα.

Την ίδια περίοδο:

·    Παραμένει ουσιαστικά αρρύθμιστο το καθεστώς εργασίας όσων βρίσκονται στη γκρίζα ζώνη μεταξύ μισθωτής απασχόλησης και αυτοαπασχόλησης και συγκεντρώνουν τα σύγχρονα χαρακτηριστικά της εξαρτημένης εργασίας, σε συνδυασμό με την εκτεταμένη εργοδοτική αυθαιρεσία στο πεδίο αυτό (εργαζόμενοι με μπλοκάκια)

·    Παραμένει ανεξέλεγκτο το φαινόμενο του γνήσιου δανεισμού εργαζομένων ή δανεισμού αλληλεγγύης επιχειρήσεων μέσω εταιρειών του ίδιου επιχειρηματικού ομίλου που παραχωρούν ή αποσπούν, ακόμη και επ' αόριστον, προσωπικό στη μητρική εταιρεία με το καθεστώς εργασίας της θυγατρικής (π.χ. τραπεζικοί  όμιλοι).  Η πρακτική αυτή είναι περισσότερο διαδεδομένη από εκείνη του κατ' επάγγελμα δανεισμού του νόμου Ρέππα  όπου ένας εργαζόμενος δανείζεται κατά μέσο όρο σε έξι εργοδότες το χρόνο και με μέση διάρκεια σύμβασης εκείνη των 25 ημερών.

·    Αναπτύσσεται με ιδιαίτερη ένταση, από τα μέσα της δεκαετίας του 1990,  η πρακτική των εργολαβιών στο δημόσιο (π.χ. καθαρισμός, φύλαξη) με υψηλό δείκτη των εργοδοτικών αυθαιρεσιών μέσα σε ένα πλαίσιο με έκδηλο το στοιχείο της πολλαπλής διαπλοκής σε βάρος του δημοσίου συμφέροντος.

·    Αναπτύσσονται με συνεχή ένταση, από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, τα stages, ενισχύοντας το φαινόμενο της φθηνής εργασίας και τους όρους ομηρίας των νέων.

Ευελιξία του εργάσιμου χρόνου

·    Εισάγεται και ενισχύεται το θεσμικό πλαίσιο για την ελαστική διευθέτηση  του συνολικού χρόνου εργασίας (αυξομειούμενα ωράρια χωρίς πληρωμή των υπερωριών). Με τον Ν. 1892/90  καθιερώνεται η εξάμηνη διευθέτηση με συλλογική συμφωνία, ενώ με τον Ν. 2639/98  επεκτείνεται και σε ετήσια βάση. Με τον Ν. 2874/00  (Γιαννίτση) δίνονται κίνητρα μειωμένου χρόνου στα συνδικάτα, προκειμένου να υπογράφουν σχετικές συμφωνίες. Τέλος, με τον Ν. 3385/05 (Παναγιωτόπουλου) καταργείται το παραπάνω κίνητρο και προστίθεται η τετράμηνη διευθέτης, η οποία, σε περίπτωση ασυμφωνίας, οδηγείται σε επιτροπή επίλυσης της διαφοράς με δυσμενή σύνθεση για τα συνδικάτα. Παράλληλα, μειώνεται στο ήμισυ το προσαυξημένο κόστος της υπερεργασίας.

·    Καθιερώνεται  η τέταρτη βάρδια του Σαββατοκύριακου με δωδεκάωρη ημερήσια απασχόληση με τον Ν.1892/90 .

·    Αποθαρρύνεται κάθε απόπειρα πραγματικής  μείωσης του συμβατικού  εργάσιμου χρόνου, του υψηλότερου στον ευρωπαϊκό χώρο.

Ευελιξία των αποδοχών

·    Καθιερώνεται η σύνδεση αμοιβής και παραγωγικότητας (Ν. 1892/90).

·    Θεσπίζεται η διάβρωση του μισθού των κλαδικών συμβάσεων με τον Ν. 2639/98. Αυτό υλοποιείται είτε στο πλαίσιο των Τοπικών Συμφώνων Απασχόλησης, είτε, και ανεξάρτητα από αυτά μέχρι το 2001,  με επιχειρησιακές αλλά και ατομικές συμβάσεις για τις περιοχές με υψηλή ανεργία.

·    Καθιερώνεται  διαφορετικό  μισθολογικό καθεστώς για τους νεοπροσλαμβανόμενους στις ΔΕΚΟ (αλλά και για το παλαιότερο προσωπικό σε περίπτωση ζημιογόνου χρήσης με απόφαση του ΥΠΕΘΟ), καταστρατηγώντας τις συλλογικές ρυθμίσεις (Ν.3429/05  Αλογοσκούφη, Παναγιωτόπουλου)

·    Ενθαρρύνεται από την κρατική εξουσία, κατά την τελευταία τετραετία, η αδιαλλαξία των ελεγχόμενων διοικήσεων  των τραπεζών για την υπογραφή κλαδικής σύμβασης, συμβάλλοντας στην αποδιάρθρωση των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

Απελευθέρωση απολύσεων

·    Αυξάνεται ουσιαστικά το όριο για τις ομαδικές απολύσεις για τις επιχειρήσεις των 50-199 εργαζομένων (Ν. 2874/00), ενώ παραμένουν απροστάτευτοι από μαζικές απολύσεις οι εργαζόμενοι στις επιχειρήσεις με λιγότερους από 20 απασχολούμενους.

*********

Η εικόνα των συμπληρωματικών παρεμβάσεων που υπηρετούν την ίδια λογική είναι προφανής  ανεξάρτητα από τη βαρύτητα και τον βαθμό εφαρμογής του κάθε μέτρου. Στις προεκλογικές εξαγγελίες τους οι δικομματικοί εταίροι κινούνται και πάλι με βάση το παρελθόν τους. Ο πρωθυπουργός εξαγγέλλει σκληρή λιτότητα, που παραπέμπει τουλάχιστον σε πρακτικές της περιόδου 90-93.

Ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, από όλο αυτό το όργιο της ευελιξίας με τις αντικοινωνικές  της προεκτάσεις, υπόσχεται την καταπολέμηση της παράνομης εργασίας, την κατάργηση… του κομματισμού των stages στο δημόσιο, την κατάργηση των αντεργατικών νόμων της τελευταίας μόνο κυβέρνησης, και την αναθεώρηση του νόμου για τα γραφεία ενοικίαση. Μαζί με τη σιωπή για τα τόσα άλλα αποδέχεται και την ανάγκη ύπαρξης αυτών των εταιριών που, εκμεταλλευόμενες την υποβάθμιση του ρόλου του ΟΑΕΔ, εμπορεύονται και την διακίνηση της εμπορευματοποιημένης στον καπιταλισμό εργασίας.

*Ο Γιάννης Κουζής διδάσκει στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΑΥΓΗ της 20/9/2009