|
Δημοκρατßα στα συνδικÜτα(2)
του ΘανÜση Τσακßρη
ΣυνδικαλιστικÞ δημοκρατßα
¼πως τονßσαμε, το κεντρικü επιχεßρημα που επικαλοýνται οι συνδικαλιστÝς εκεßνοι που εγκαλοýνται ως υπεýθυνοι για τη διαιþνιση στα συνδικÜτα της λογικÞς της συνδικαλιστικÞς γραφειοκρατßας εßναι η «αποτελεσματικüτητα».
Οι S. and B. Webb Ýθεσαν πρþτοι το ζÞτημα της δημοκρατßας στα εργατικÜ συνδικÜτα, αμφισβητþντας την αποτελεσματικüτητα των γραφειοκρατικþν οργανþσεων και ιδιαßτερα σε μεταβαλλüμενα περιβÜλλοντα. Η θÝση τους στηρßζεται σε δýο βασικÝς Ýννοιες: ανταποκρισιμüτητα (responsiveness) και αντιπροσωπευτικüτητα (representativeness). Η πρþτη προωθεßται με την πλÜγια επικοινωνßα (lateral communication) και η δεýτερη διευκολýνεται απü την ýπαρξη κÜθετων διαýλων επικοινωνßας (vertical communication channels). Ο ρüλος του μεγÝθους της συνδικαλιστικÞς οργÜνωσης εßναι σημαντικüς, σýμφωνα με τους Webbs, καθüσον üτι στα μεν μικρÜ συνδικÜτα εßναι δυνατÞ η επικρÜτηση της αρχÝγονης (Üμεσης) δημοκρατßας (primitive democracy) με συνÝπεια να ισχýει η Ýννοια της αντιπροσωπευτικüτητας, στα δε μεγÜλα συνδικÜτα δßνεται περισσüτερη σημασßα στην ανταποκρισιμüτητα των εκλεγμÝνων συνδικαλιστικþν οργÜνων απÝναντι στις ανÜγκες και τα συμφÝροντα των μελþν των συνδικÜτων.
Απü την πλευρÜ του ο C. Summers θεωρεß üτι η αντιπροσωπευτικüτητα και η ανταποκρισιμüτητα αποτελοýν ουσιαστικÜ τις δýο üψεις του ßδιου νομßσματος. Πρüκειται, δηλαδÞ, για αλληλÝνδετες Ýννοιες. Η συνδικαλιστικÞ δημοκρατßα εμπεριÝχει τüσο την αρχÞ της ανταποκρισιμüτητας üσο και την αρχÞ του σεβασμοý των δικαιωμÜτων των μελþν, üπως η ελευθερßα του συνÝρχεσθαι, η ßση μεταχεßριση και οι δßκαιες διαδικασßες. Η ουσßα του επιχειρÞματος εßναι üτι η αντιπροσωπευτικüτητα εßναι στοιχεßο της ανταποκρισιμüτητας. Οι δýο μορφÝς της αντιπροσωπευτικüτητας εßναι η ανακλαστικÞ (reflective) αντιπροσþπευση και η προστακτικÞ (authoritative) αντιπροσþπευση. Η πρþτη εßναι η διαδικασßα λÞψης αποφÜσεων με βÜση τις επιθυμßες των μελþν ενþ η δεýτερη εßναι η διαδικασßα λÞψης αποφÜσεων με βÜση ποιες νομßζουν τα στελÝχη των διοικÞσεων των συνδικαλιστικþν οργανþσεων üτι εßναι οι επιθυμßες των μελþν. Το δßδυμο των αρχþν αυτþν εßναι, συνεπþς, η αποδοχÞ και η νομιμοποßηση των διοικητικþν στελεχþν των συνδικÜτων απü τα μÝλη τους.
Το 1979 E. Davis μελÝτησε οχτþ συνδικÜτα με βÜση τρßα ερωτÞματα στηριζüμενα στην υπÜρχουσα τüτε συνδικαλιστικÞ βιβλιογραφßα: τýποι αποφÜσεων που παßρνουν τα ηγετικÜ στελÝχη των συνδικÜτων και κατÜ πüσο εκφρÜζουν τις επιθυμßες των μελþν (τη «βÜση του συνδικÜτου»), τρüποι λÞψης αποφÜσεων και κατÜ πüσο μποροýν και συμμετÝχουν τα μÝλη σ’ αυτÞ, ποιοι λαμβÜνουν τις αποφÜσεις και κατÜ πüσο εßναι αντιπροσωπευτικÝς των επιθυμιþν των μελþν.
Οι S. Lipset, M. Crow και J. Coleman μελετþντας το συνδικÜτο των τυπογρÜφων των Η.Π.Α. συμπÝραναν üτι η συνδικαλιστικÞ δημοκρατßα αρχßζει απü τη στιγμÞ που Ýνας απερχüμενος αξιωματοýχος του συνδικÜτου μπορεß να ηττηθεß σε μια εκλογικÞ διαδικασßα. Την εποχÞ της Ýρευνας αυτÞς, στο συνδικÜτο των τυπογρÜφων των Η.Π.Α. (ITU) ßσχυε εκλογικü σýστημα με δýο ψηφοδÝλτια. ΚατÜ τους εν λüγω ερευνητÝς, ο ανταγωνισμüς αυτüς για τις ανþτερες θÝσεις εξουσßας στο μηχανισμü του συνδικÜτου αποτελεß τον πιο σημαντικü παρÜγοντα που συντελεß στην ýπαρξη συνθηκþν συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας. Σε Üλλη μελÝτη του, ο Lipset αμφισβÞτησε τη σχÝση μεταξý συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας και ανταποκρισιμüτητας με το αιτιολογικü üτι υπÜρχει συνεχÞς σýγκρουση μεταξý της ανÜγκης για δρÜση υπÝρ των βραχυπρüθεσμων (ανταποκρισιμüτητα) συμφερüντων και της ανÜγκης για δρÜση υπÝρ των μακροπρüθεσμων (δημοκρατßα) συμφερüντων των μελþν. Στηρßχτηκε στη βÜση μιας στενÞς αντßληψης για τη δημοκρατßα υπονοþντας üτι η ανταποκρισιμüτητα δεν αποτελεß σýγχρονη αρχÞ στο βαθμü που υπÜρχουν συνθÞκες για την εκδÞλωση της πÜλης για την εξουσßα στο πλαßσιο των συνδικÜτων.
¸να βÞμα παραπÝρα, σε σχÝση με την Üποψη αυτÞ, κÜνουν οι J. Edelstein και M. Warner, οι οποßοι θεωροýν üτι στοιχεßο που δεßχνει την ýπαρξη συνθηκþν συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας εßναι η εγγýτητα των αποτελεσμÜτων των εκλογικþν διαδικασιþν, στο βαθμü, βÝβαια, που αυτÝς Ýχουν διεξαχθεß επß ßσοις üροις. Η εμπειρßα üμως δεßχνει üτι οι απερχüμενοι αξιωματοýχοι διαθÝτουν τους μηχανισμοýς, την πεßρα και τα μÝσα που τους δßνουν το πλεονÝκτημα στην εκλογικÞ μÜχη και τους φÝρνουν Ýνα βÞμα πιο μπροστÜ απü τους εκλογικοýς ανταγωνιστÝς τους. Τα κριτÞρια που, κατ’ αυτοýς, χρειÜζονται þστε να μπορεß κανεßς να μιλÞσει περß συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας εßναι συμμετοχÞ των μελþν στην κατÜρτιση και εφαρμογÞ της στρατηγικÞς, η ευθýνη λογοδοσßας των αξιωματοýχων, η νομιμüτητα των αντιπολιτευτικþν ομÜδων, η ýπαρξη διαδικασιþν για την προστασßα των δικαιωμÜτων των ατüμων και των μειονοτÞτων.
ΚατÜ την C. Dickenson, μÝσω της εκλογικÞς διαδικασßας τα μÝλη των συνδικÜτων παρÝχουν ενδεßξεις για το βαθμü ικανοποßησÞς τους απü την ανταπüκριση των ηγετικþν στελεχþν και των αξιωματοýχων και την προþθηση των συμφερüντων τους. Ακοýγεται, κατ’ αυτüν τον τρüπο, η «φωνÞ» των μελþν των συνδικÜτων και για το λüγο αυτü προτεßνει την εξασφÜλιση μÝσων και τρüπων για τη μαζικÞ συμμετοχÞ τους στις εκλογικÝς διαδικασßες.
ΤÝλος, κατÜ τον J. Anderson τα επιθυμητÜ συστατικÜ στοιχεßα της συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας εßναι η συμμετοχÞ των μελþν στις διαδικασßες των συνδικÜτων και η ανταπüκριση των αξιωματοýχων στις επιθυμßες των μελþν.
Η διαχωριστικÞ γραμμÞ μεταξý των προηγοýμενων θεωρÞσεων για τη συνδικαλιστικÞ γραφειοκρατßα και αυτþν στις οποßες θα αναφερθοýμε εßναι η γραμμÞ «ατομικü-συλλογικü».
Στην κατεýθυνση της αντιμετþπισης της συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας απü τη σκοπιÜ του «συλλογικοý», ο P. Fairbrother θεωρεß üτι πρÝπει πÜντοτε να λαμβÜνεται υπüψη ο δομικüς ρüλος των συνδικÜτων στο πλαßσιο της «ταξικÞς πÜλης». Η συμμετοχÞ και η εμπλοκÞ των μελþν σε üλες τις πλευρÝς της ζωÞς και δρÜσης των συνδικÜτων καθþς και η κÜθετη και οριζüντια ενεργÞ επικοινωνßα μεταξý αξιωματοýχων και μελþν εßναι οι σημαντικüτεροι παρÜγοντες προþθησης της συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας. Πρüκειται για μια διαδικασßα μÜθησης και κατανüησης των δημοκρατικþν διαδικασιþν, κÜτι που Üλλωστε εßναι χαρακτηριστικü για τις περισσüτερες ομÜδες πßεσης και κινηματικοýς φορεßς της «κοινωνßας των πολιτþν».
ΚατÜ τον R. Hyman, στο μÝτρο που, πρÜγματι, υπÜρχει συνδικαλιστικÞ δημοκρατßα, αυτÞ θα πρÝπει να προωθεß την ενεργü συμμετοχÞ των απλþν μελþν του συνδικÜτου. Οι εκλογÝς για την ανÜδειξη αιρετþν οργÜνων του συνδικÜτου θα πρÝπει να γßνονται συχνÜ þστε να δßνεται δυνατüτητα στα απλÜ μÝλη να ελÝγχουν τους εκλεγμÝνους αξιωματοýχους, να προλαβαßνουν την ανÜπτυξη συνδικαλιστικÞς γραφειοκρατßας και να αποτρÝπουν τις καταχρÞσεις εξουσßας εκ μÝρους των εκλεγμÝνων και διορισμÝνων αξιωματοýχων. Απü την Üλλη μεριÜ üμως ο Hyman επισημαßνει üτι τα συνδικÜτα δεν λειτουργοýν σε κοινωνικο-πολιτικü κενü. ΠεριβÜλλονται και πιÝζονται απü τη μüνιμη δýναμη ισχυρþν εξωτερικþν θεσμþν που υπαγορεýουν το πλαßσιο νομιμüτητας των ενεργειþν και δραστηριοτÞτων των συνδικÜτων. ¶ρα, συμπεραßνει ο Hyman, η συνδικαλιστικÞ δημοκρατßα παραμÝνει ακüμη στη φÜση του ορÜματος και δεν εßναι η καθημερινÞ πραγματικüτητα για τα συνδικÜτα.
Μια παρüμοια συγκροτημÝνη θÝση για τη συνδικαλιστικÞ δημοκρατßα διατýπωσε o J. Hughes. Η συνδικαλιστικÞ δημοκρατßα μπορεß να επιτευχθεß üταν πληροýνται τρεις προûποθÝσεις. Πρþτον, η ενεργüς συμμετοχÞ των μελþν στη ζωÞ του συνδικÜτου και στη διαδικασßα λÞψης αποφÜσεων συμβÜλλει στην Üσκηση ελÝγχου των συνθηκþν εργασßας. Εßτε Üμεσα εßτε Ýμμεσα δι’ εκπροσþπων, η Üσκηση της συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας σημαßνει ενßσχυση της συνδικαλιστικÞς εκπροσþπησης Ýναντι του εργοδüτη και προστασßα των συμφερüντων των μελþν. Οι διαφορετικÝς μορφÝς διακυβÝρνησης των συνδικÜτων και η ýπαρξη διαφορετικþν εκλογικþν συστημÜτων επηρεÜζουν το επßπεδο συμμετοχÞς των μελþν στα συνδικÜτα. Δεýτερον, η ýπαρξη συνδικαλιστικþν εκπροσþπων στους χþρους εργασßας, εßτε πρüκειται για τα ΔιοικητικÜ Συμβοýλια σωματεßων εßτε για επιτροπÝς εκπροσþπησης με ανακλητüτητα των μελþν τους απü το σþμα που τις εκλÝγει κÜθε φορÜ, που διαπραγματεýονται για λογαριασμü του προσωπικοý με τον εργοδüτη. ΤÝλος, εßναι σημαντικüτατος üρος για την ýπαρξη συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας, η διενÝργεια τακτικþν εκλογþν ανÜδειξης ηγεσιþν με ανταγωνιζüμενα ψηφοδÝλτια και πλÞρη ελευθερßα λüγου για üλα τα μÝλη σε üλα τα επßπεδα.
Σýμφωνα με τον R. Undy και τους συνεργÜτες του, η διαδικασßα λÞψης των αποφÜσεων στα συνδικÜτα περνÜει μÝσα απü κÜθετους και οριζüντιους διαýλους επικοινωνßας. Στον κÜθετο δßαυλο λαμβÜνονται οι αποφÜσεις και στον οριζüντιο διεξÜγεται η διαδικασßα διαλüγου και διαπραγμÜτευσης μεταξý των μελþν του συνδικÜτου. Ο βαθμüς ανÜπτυξης της συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας εξαρτÜται απü την Ýκταση ελÝγχου των αξιωματοýχων και την συγκεντροποßηση μÝσα στους διαýλους αυτοýς.
Στην ßδια κατεýθυνση, ο W.Howard επικεντρþνει τους φακοýς του στη συμμετοχÞ των μελþν στη συνδικαλιστικÞ δρÜση και στις διαδικασßες και τη ζωÞ του συνδικÜτου ως δεßκτη συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας. ¸να σοβαρü πρüβλημα που εντοπßζει ο Howard στην προσπÜθεια εμπÝδωσης θεσμþν συμμετοχικÞς συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας εßναι η απÜθεια πολλþν μελþν που δεν συμμετÝχουν στις διαδικασßες αφÞνοντας το πεδßο ελεýθερο στην κατÜχρηση της εξουσßας εκ μÝρους αξιωματοýχων των συνδικÜτων και συνδικαλιστικþν παρατÜξεων. Για την αποφυγÞ τÝτοιων καταστÜσεων ο Howard επιφορτßζει τους συνδικαλιστÝς με το καθÞκον της καθιÝρωσης θεσμþν, κανüνων και διαδικασιþν που να προστατεýουν την πλειοψηφßα των μελþν απü τις ανεξÝλεγκτες μειοψηφßες.
Η κριτικÞ της Α. Glenane και των συνεργατριþν της τονßζει üτι τüσο οι οπαδοß της φιλελεýθερης üσο και οι οπαδοß της συμμετοχικÞς συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας αγνοοýν τις απüψεις και τις αντιλÞψεις των μελþν των συνδικÜτων üσον αφορÜ τις μορφÝς συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας που επιλÝγουν. ΑντιθÝτως, αντλοýν θεωρητικÜ επιχειρÞματα κυρßως απü το χþρο της πολιτικÞς επιστÞμης και της κοινωνιολογßας με τυπικü τρüπο. Για να υπερβοýν τα προβλÞματα αυτÜ οι ερευνÞτριες της ομÜδας κατÝβαλαν προσπÜθεια να αναζητÞσουν, να καταγρÜψουν και να αναλýσουν τις γνþμες των εργατþν / τριþν μελþν ενüς βιομηχανικοý συνδικÜτου της Αυστραλßας. Χρησιμοποιþντας ερευνητικÜ εργαλεßα τüσο ποιοτικÞς üσο και ποσοτικÞς ανÜλυσης κατÜφεραν να συμπερÜνουν, χωρßς üμως να γενικεýουν, üτι στη συγκεκριμÝνη περßπτωση, και με üλους τους περιορισμοýς που επιβλÞθηκαν απü το χαρακτÞρα της Ýρευνας , επικρατοýσε η λογικÞ της φιλελεýθερης αντßληψης για τη συνδικαλιστικÞ δημοκρατßας χωρßς αυτü να σημαßνει üτι τα στοιχεßα της συμμετοχικÞς αντßληψης αφÞνονται στο περιθþριο, καθüσον απü τις απαντÞσεις Ýβγαινε το συμπÝρασμα üτι τα μÝλη του συνδικÜτου επιθυμοýσαν την ενßσχυση των διαýλων οριζüντιας επικοινωνßας.
Μια πολλαπλþν αποδεκτþν Ýρευνα αναλüγου περιεχομÝνου με αυτÞ της ομÜδας Glenane et al αλλÜ με πανεθνικÞς εμβÝλειας φιλοδοξßες διεξÞχθη στις Η.Π.Α. απü την ερευνητικÞ ομÜδα των R. Freeman και J. Rogers. Η Ýρευνα αυτÞ Ýπρεπε πρþτα απ’ üλα να αναμετρηθεß με τη δýναμη των «επιχειρημÜτων» που προÝβαλλαν οι αντßπαλοß της: «Γιατß να ασχοληθοýμε με το τι επιθυμοýν οι εργÜτες στο χþρο εργασßας üταν οι θÝσεις εργασßας αορßστου διαρκεßας (πλÞρους απασχüλησης) ανÞκουν στο παρελθüν;», «Γιατß να ασχοληθοýμε με το πüτε εßναι δυσαρεστημÝνοι οι εργÜτες üταν ο χþρος εργασßας τους μπορεß πÜντοτε να εßναι κÜποιος Üλλος;», «Γιατß να ασχοληθοýμε αφοý η συνολικÞ απασχüληση και τα εισοδÞματα αυξÜνονται με ραγδαßους ρυθμοýς;» και «Γιατß να ασχοληθοýμε με το τι θÝλουν οι απλοß εργÜτες, üταν οι διοικÞσεις των επιχειρÞσεων και οι ειδικοß των συνδικÜτων γνωρßζουν καλýτερα πþς να σχεδιÜζουν συστÞματα διακυβÝρνησης του χþρου εργασßας και να νομοθετοýν;». Στα ερωτÞματα αυτÜ αποτυπþνονται με σαφÞ τρüπο τüσο τα προβλÞματα που προκýπτουν απü την ýπαρξη του εξωτερικοý περιβÜλλοντος των συνδικÜτων, δηλαδÞ το πολιτικü-οικονομικü και κοινωνικü πλαßσιο, üσο και τα προβλÞματα που προαναφÝραμε εξετÜζοντας τις κυριüτερες απüψεις περß συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας, ειδικÜ αυτþν της φιλελεýθερης αντßληψης.
Εßναι σαφÝς üτι η ολοÝνα και πιο ραγδαßα μεταβαλλüμενη κοινωνικο-πολιτικÞ πραγματικüτητα και η αναδιÜρθρωση των καπιταλιστικþν επιχειρÞσεων επιβÜλλουν την ανασυγκρüτηση, ανασýνταξη και αντεπßθεση των συνδικαλιστικþν οργανþσεων. Εßναι, επßσης, σαφÝς üτι χρειÜζεται ταυτüχρονα ο εκδημοκρατισμüς της οργÜνωσÞς τους και το Üνοιγμα των συνδικÜτων στα νÝα κοινωνικÜ στρþματα που αναπτýσσονται στο πλαßσιο της νÝας καπιταλιστικÞς οικονομßας (νÝοι, γυναßκες, μετανÜστες, πρüσφυγες, εργαζüμενοι με πρüσκαιρη και μερικÞ απασχüληση, τηλεργαζüμενοι κ.α.) και απαιτοýν την συνδικαλιστικÞ ÝνταξÞ τους. Η εισαγωγÞ της νÝας τεχνολογßας στο χþρο της οικονομßας και των επιχειρÞσεων δεν Ýχει αποκλειστικÜ αρνητικÝς συνÝπειες (απολýσεις και αποειδßκευση) καθþς παρÝχει τις αυξημÝνες δυνατüτητες οριζüντιας επικοινωνßας και διασýνδεσης των εργαζομÝνων μÝσω των ψηφιακþν δικτýων συμβÜλλοντας στην ενεργοποßηση των μελþν των συνδικÜτων, τη συμμετοχÞ στη λÞψη των αποφÜσεων και τον Ýλεγχο της υλοποßησÞς τους απü τις εκλεγμÝνες ηγεσßες τους. Οι δυνατüτητες κατοχýρωσης της συνδικαλιστικÞς δημοκρατßας και αυτοδιαχεßρισης των συνδικÜτων εßναι σÞμερα μεγαλýτερες απü ü,τι στο παρελθüν και η αποτελεσματικüτητα και η δημοκρατßα μποροýν πλÝον να συνυπÜρχουν.
|
