|
Η üψιμη ανακÜλυψη της επισφαλοýς εργασßας
ΤΗΣ ΕΦΗΣ ΑΒΔΕΛΑ*
απü την ΑΥΓΗ της 22/3/2009.
Η πρωτοφανÞς επßθεση ενÜντια στην Κωνσταντßνα Κοýνεβα λßγο πριν τις γιορτÝς των ΧριστουγÝννων προκÜλεσε Ýνα επßσης πρωτοφανÝς κßνημα αλληλεγγýης, που οργανþθηκε πραγματικÜ απü τα κÜτω και τροφοδοτÞθηκε απü το κλßμα: που δημιοýργησε η εξÝγερση του ΔεκÝμβρη. ¸χουν ειπωθεß και Ýχουν γραφτεß τüσα πολλÜ για την υπüθεση αυτÞ, που αναρωτιÝται κανεßς τι καινοýριο μπορεß να προσφÝρει στη σημερινÞ συζÞτηση, εκτüς φυσικÜ απü μια. επιπλÝον Ýνδειξη αλληλεγγýης. Με Ýνα συναßσθημα αμηχανßας, λοιπüν, θα επιδιþξω να εστιαστþ σε μßα üψη της υπüθεσης που, μολονüτι Ýχει θιγεß. θεωρþ üτι παραμÝνει υποβαθμισμÝνη στις περισσüτερες προσεγγßσεις.
Η επßθεση ανÝδειξε στην πρþτη γραμμÞ της επικαιρüτητας Ýνα εξαιρετικü σοβαρü ζÞτημα που αφορÜ τις συνθÞκες στις οποßες εργÜζονται πολλÝς χιλιÜδες εργαζüμενοι και Ýχουν χαρακτηριστεß διεθνþς με τον üρο «επισφαλÞς εργασßα». Θα υποστηρßξω üτι οι «επισφαλεßς» συνθÞκες εργασßες δεν εßναι νÝο φαινüμενο. Αντßθετα, «επισφαλεßς» Þταν πÜντα οι συνθÞκες αμειβüμενης εργασßας των γυναικþν: απολýονταν πρþτες, πληρþνονταν λιγüτερο, αντιμετωπßζονταν με καχυποψßα απü τα συνδικÜτα, και οι νüμοι τις Þθελαν προσωρινÝς. Ακüμη περισσüτερο «επισφαλεßς» και «αüρατες» Þταν εκεßνες οι εργασßες που θεωροýνταν «φυσικÝς» για τις γυναßκες. Σε αυτÝς ανÞκει και το εßδος εργασßας τις συνθÞκες της οποßας αγωνιζüταν να αλλÜξει η Κωνσταντßνα Κοýνεβα, δηλαδÞ του καθαρισμοý δημüσιων χþρων. Το üψιμο ενδιαφÝρον για την «επισφαλÞ εργασßα» συναρτÜται Üμεσα με το γεγονüς üτι οι πρüσφατες αλλαγÝς στις πρακτικÝς των εργασιακþν σχÝσεων επεκτεßνουν σε Üντρες εργαζüμενους, και μÜλιστα νÝους, τις συνθÞκες που αντιμετþπιζαν οι γυναßκες εργαζüμενες σε üλους τους τομεßς εργασßας για περßπου δýο αιþνες. ΠλÞττονται δηλαδÞ εκεßνες οι κατηγορßες εργαζομÝνων που ιστορικü ταυτßζονται με τη σταθερÞ, τακτικÜ αμειβüμενη και προστατευμÝνη απü την εργατικÞ νομοθεσßα εργασßα, την κατεξοχÞν μισθωτÞ εργασßα, την εργασßα των αντρþν.
Η αμειβüμενη εργασßα των γυναικþν υπÞρξε εξ ορισμοý «επισφαλÞς». ΑνεξÜρτητα απü το αν ονομÜστηκε «εφεδρικÞ», «βοηθητικÞ» Þ «συμπληρωματικÞ», Þταν συστηματικÜ η χαμηλüτερα αμειβüμενη, η περισσüτερο πρüσκαιρη και η εντονüτερα ανασφαλÞς. Το γεγονüς üτι οι γυναßκες ταυτßζονταν απü üλους, κατÜ κýριο λüγο, με το σπßτι και την οικογÝνεια, και η ταýτιση αυτÞ αντιμετωπιζüταν ως φυσικÞ εßχε σημαντικÝς συνÝπειες στον τρüπο με τον οποßο οργανþθηκε η μισθωτÞ εργασßα στις βιομηχανικÝς κοινωνßες: οργανþθηκε ως αυτüχρημα αντρικÞ. Ταυτßστηκε με τον κουβαλητÞ της οικογÝνειας, τον αρχηγü της, εκεßνον που Þταν υπεýθυνος για την προστασßα και τη φροντßδα των εξαρτþμενων μελþν της, γεγονüς που του επÝτρεπε να απαιτÞσει ο ρüλος του αυτüς να αναγνωριστεß πολιτικÜ, να γßνει δηλαδÞ πολßτης. Η μαζικÞ παρουσßα των γυναικþν στα εργοστÜσια θεωρÞθηκε απüδειξη της βαρβαρüτητας του καπιταλισμοý, που Ýβγαζε τις γυναßκες απü τον φυσικü τους χþρο, τη φροντßδα της οικογÝνειας, και τις μετÝτρεπε σε ανταγωνßστριες των συντρüφων τους. Σε αυτÝς τις αναπαραστÜσεις στηρßχθηκαν οι εργατικοß αγþνες, η οργÜνωση των συνδικÜτων, η διαμüρφωση της εργατικÞς νομοθεσßας και οι εργοδοτικÝς πρακτικÝς για δýο αιþνες, συχνÜ μÜλιστα ενÜντια σε ü,τι θα μποροýσε να θεωρηθεß «συμφÝρον» του κεφαλαßου. Η θεþρηση üτι ο χþρος εργασßας δεν εßναι ο φυσικüς χþρος για τις γυναßκες διατηρÞθηκε τον 20ü αιþνα, παρÜ το γεγονüς üτι η ραγδαßα ανÜπτυξη των υπηρεσιþν πολλαπλασßασε τα ποσοστÜ των εργαζüμενων γυναικþν, ιδßως üσο αυξÜνονταν τα προσüντα τους και περιορßζονταν οι ρυθμßσεις που τους απαγüρευαν την εßσοδο. Ωστüσο η βασικÞ ανισüτητα μεταξý αντρþν και γυναικþν στην αγορÜ εργασßας δεν ανατρÜπηκε, μολονüτι μετασχηματßστηκαν τα συγκεκριμÝνα χαρακτηριστικÜ της. Σε κÜθε περßπτωση, μÝχρι αργÜ τον 20ü αιþνα, στη βιομηχανßα Þ στις υπηρεσßες, οι γυναßκες απολýονταν πρþτες, πληρþνονταν χαμηλüτερα και προστατεýονταν λιγüτερο. Η αυτüνομη συνδικαλιστικÞ τους οργÜνωση αντιμετωπιζüταν ως διασπαστικÞ και ο νüμος τις αντιμετþπιζε ως «ειδικÞ κατηγορßα» εργαζομÝνων. Ακüμη και σÞμερα, μολονüτι στις δυτικÝς χþρες Ýχουν καταργηθεß οι περιοριστικÝς ρυθμßσεις για την εßσοδο των γυναικþν σε διÜφορους τομεßς εργασßας και η τυπικÞ ανισüτητα στις αμοιβÝς και την ανÝλιξη, αποτελεß ωστüσο κοινü τüπο üτι οι γυναßκες εßναι ελÜχιστες στις πιο προσοδοφüρες εργασßες και τις ανþτερες βαθμßδες της εργασιακÞς ιεραρχßας, ενþ αποτελοýν την πλειοψηφßα στα ποσοστÜ ανεργßας και στις «επισφαλεßς» εργασßες. Ακüμη περισσüτερο, üσες δουλεýουν χρεþνονται αυτÝς τα εκÜστοτε προβλÞματα οικογενειακÞς συνοχÞς και λειτουργßας. Για παρÜδειγμα, πρüσφατα επιφανÞς ψυχßατρος εντüπισε τις δυσλειτουργßες της ελληνικÞς οικογÝνειας που ανÝδειξαν, υποτßθεται, τα γεγονüτα του Δεκεμβρßου, στην αμειβüμενη εργασßα των γυναικþν και στον φεμινισμü.
Η εργασßα των γυναικþν üχι ως δικαßωμα, αλλÜ ως «δυνατüτητα»
Με δυο λüγια, στην ιστορικÞ της διαμüρφωση, η εργασßα των γυναικþν δεν αποτÝλεσε δικαßωμα. üπως για τους Üντρες, αλλÜ δυνατüτητα που τους προσφερüταν κατÜ περιüδους και υπü üρους. Οι εργασßες που Ýκαναν τα «γυναικεßα επαγγÝλματα» Þταν πÜντα υποβαθμισμÝνα και συχνÜ αντιμετωπßζονταν ως συνÝχεια των «φυσικþν» τους ιδιοτÞτων, γι' αυτü και χαρακτηρßζονταν συστηματικÜ «ανειδßκευτα». Σε περιüδους κρßσης απολýονταν πρþτες, γιατß σημασßα για την κοινωνικÞ συνοχÞ εßχε πÜντα η εργασßα των αντρþν. Η υποτßμηση. η ανασφÜλεια, η υποβÜθμιση και οι διακρßσεις Þταν για μεγÜλα τμÞματα του γυναικεßου πληθυσμοý οι üροι με τους οποßους Ýπρεπε να συμβιβαστοýν για να αντιμετωπßσουν τις βιοποριστικÝς τους ανÜγκες. ΠαρÜ την ικανοποßηση που Üντλησαν πολλÝς απü την οικονομικÞ ανεξαρτησßα την οποßα τους πρüσφερε η αμειβüμενη εργασßα, η εργασιακÞ εμπειρßα Þταν για πÜρα πολλÝς γυναßκες ταυτισμÝνη με την απογοÞτευση και την αßσθηση της αδικßας. ΣυχνÜ Þταν επßσης ταυτισμÝνη με τη βßα, πραγματικÞ, σεξουαλικÞ Þ ακüμη συχνüτερα συμβολικÞ.
Μολονüτι εξ ορισμοý υποδεÝστερα, τα «γυναικεßα επαγγÝλματα» εμφανßζουν ωστüσο συγχρüνως μια εσωτερικÞ ιεραρχßα. Η ιεραρχßα αυτÞ αφενüς εßναι αντßστοιχη με εκεßνη που συνδÝεται με τον κοινωνικü καταμερισμüεργασßας ανÜμεσα στις χειρωνακτικÝς και μη δουλειÝς, αφετÝρου καταγρÜφει τη μικρüτερη Þ μεγαλýτερη απüσταση ανÜμεσα στο συγκεκριμÝνο κÜθε φορÜ επÜγγελμα και τις «φυσικÝς» ιδιüτητες που αποδßδονται στις γυναßκες.
Καθαρßστριες: η οικιακÞ εργασßα Ýξω απü το σπßτι
Η Κωνσταντßνα Κοýνεβα εργαζüταν ως καθαρßστρια. ΔηλαδÞ εκτελοýσε στον δημüσιο : χþρο εκεßνη τη δουλειÜ που ταυτßζεται απü πολý παλιÜ, και στα περισσüτερα μÞκη και πλÜτη, με τις γυναßκες, την ιδιαßτερη, υποτßθεται, φýση τους και τον κατεξοχÞν προορισμü τους: την οικιακÞ εργασßα. Στην ΕλλÜδα η οικιακÞ εργασßα βγαßνει για πρþτη φορÜ Ýξω απü το σπßτι και μετατρÝπεται στο επÜγγελμα της καθαρßστριας κατÜ τον Μεσοπüλεμο. Η εξÝλιξη αυτÞ συνδÝεται με την εξÜπλωση και τη διαφοροποßηση των υπηρεσιþν, δημüσιων και ιδιωτικþν. Ιδßως σε μεγÜλους χþρους εργασßας, τρÜπεζες, δημüσιες υπηρεσßες, εταιρßες, οι καθαρßστριες αναλαμβÜνουν εργασßες που παλαιüτερα Ýκαναν οι υπÜλληλοι.
Στον Μεσοπüλεμο, οι καθαρßστριες Þταν οι περισσüτερες παντρεμÝνες Þ χÞρες, προ- Ýρχονταν απü φτωχÜ στρþματα των μεγÜλων πüλεων και Þταν οι περισσüτερες χωρßς μüρφωση. Στις δημüσιες υπηρεσßες, μολονüτι υπÞρχαν οργανικÝς θÝσεις υπηρετικοý προσωπικοý, οι καθαρßστριες δεν Þταν μüνιμες. Πληρþνονταν με την þρα Þ την ημÝρα. Το αßτημα να μονιμοποιηθοýν διατυπþνεται επανειλημμÝνα και υιοθετεßται απü τις φεμινιστικÝς οργανþσεις του ΜεσοπολÝμου, αλλÜ μÜταια. Οι καθαρßστριες εργÜζονταν σε συνθÞκες ανασφÜλειας και εκμετÜλλευσης, χωρßς την υποστÞριξη των εργατικþν σωματεßων που υπÜρχουν στους χþρους εργασßας. Ποιος θα ασχοληθεß την εποχÞ εκεßνη με γυναßκες, συχνÜ κÜποιας ηλικßας, που οι ατυχßες της ζωÞς τους τις υποχρÝωσαν να κÜνουν στα γραφεßα την ßδια, ανειδßκευτη üπως επιμÝνουν üλοι, εργασßα που κÜνουν στο ßδιο τους το σπßτι, που βρßσκονται δηλαδÞ στον αντßποδα εκεßνου που συνιστÜ για τις συνδικαλιστικÝς οργανþσεις της εποχÞς την επιτομÞ της εργασßας;
Οι καθαρßστριες μονιμοποιοýνται μÝσα στην ΚατοχÞ, το 1943, με βαθμü και μισθü κλητÞρα. Συνεχßζουν ωστüσο να πληρþνονται ως ημερομßσθιες, ενþ πολλÝς εßναι Ýκτακτες. ΔÝκα χρüνια αργüτερα, το 1953, χÜνουν την ιδιüτητα του δημüσιου υπαλλÞλου και οι οργανικÝς τους θÝσεις καταργοýνται. ¸κτοτε, και μÝχρι τις πρüσφατες εργολαβικÝς αναθÝσεις της καθαριüτητας, εργÜζονταν στις υπηρεσßες του δημüσιου τομÝα με μια μεγÜλη ποικιλßα εργασιακþν σχÝσεων: συμβÜσεις αορßστου χρüνου, σχÝσεις μßσθωσης Ýργου, αμοιβÞ με πÜγια επιχορÞγηση, σýμβαση ιδιωτικοý δικαßου και Üλλα. Σε κÜθε περßπτωση, λιγüτερο Þ περισσüτερο μüνιμες, οι καθαρßστριες Þταν οι κατεξοχÞν επισφαλεßς εργαζüμενες του δημüσιου τομÝα. ¸χει ενδιαφÝρον να σταθοýμε λßγο στα επιχειρÞματα με τα οποßα καταργÞθηκε το 1953 η δημοσιοûπαλληλικÞ ιδιüτητα των καθαριστριþν. ΠαραθÝτω απü την εισηγητικÞ Ýκθεση του σχετικοý νüμου:
«ΠαρετηρÞθη, üτι κατÜ το πλεßστον αι καθαρßστριαι, ως μονιμοποιηθεßσαι εις τακτικÜς θÝσεις, κρßνουσαι προφανþς üτι εξησφαλßσθη και κατεχυρþθη η εν τη υπηρεσßα παραμονÞ των, ου μüνον παραμελοýσι να εκτελþσι τα καθÞκοντα αυτþν κατÜ καλüν τρüπον, αλλÜ κατÜ το πλεßστον υπü διÜφορα νομιμοφανÞ προσχÞματα, Üτινα επικαλοýνται, απουσιÜζουσι συχνüτατα εκ της υπηρεσßας των» (1953).
Με Üλλα λüγια, ο νομοθÝτης θεωρεß καταχρηστικÞ για τις καθαρßστριες τη χρÞση των εργατικþν νüμων, επειδÞ τους παρÝχουν τα «νομιμοφανÞ προσχÞματα» για να απουσιÜζουν απü την υπηρεσßα τους. Για καμßα Üλλη κατηγορßα εργαζομÝνων δεν τüλμησε ο νομοθÝτης να ισχυριστεß üτι η εφαρμογÞ των νüμων αποτελεß κατÜχρηση.
Δεν εßναι γνωστü κατÜ πüσο υπÞρξαν διαμαρτυρßες των δημοσιοûπαλληλικþν Þ Üλλων οργανþσεων για την παραπÜνω ρýθμιση. Στο μετεμφυλιακü κλßμα της εποχÞς, η πιο αδýναμη και ευÜλωτη κατηγορßα εργαζομÝνων, μετÜ τις υπηρÝτριες στα σπßτια, δýσκολα κινητοποιεßται και κινητοποιεß. Δεν ανÜφερα τυχαßα τις υπηρÝτριες. Οι καθαρßστριες εßναι ιστορικÞ μετεξÝλιξÞ τους. Δεν συνιστοýν μüνο προÝκταση της οικιακÞς εργασßας στον δημüσιο χþρο, αλλÜ και ριζικÞ ανατροπÞ των εργασιακþν σχÝσεων, την Ýξοδο απü το ιδßωμα της συγγÝνειας και την Ýνταξη σε καθεστþς τυπικÞς Ýμμισθης εργασßας, με ωρÜρια, κανüνες και την üποια προστασßα των εργατικþν νüμων. Η μετατροπÞ της υπηρÝτριας σε καθαρßστρια υποτßθεται üτι μετατρÝπει την «αüρατη» οικιακÞ εργασßα σε ορατÞ πληρωμÝνη εργασßα. Αυτü θεωρητικÜ, γιατß η εφαρμογÞ üλων αυτþν στην πρÜξη απÝχει πολý απü το παραπÜνω σχÞμα. Ο καθαρισμüς των δημüσιων χþρων παραμÝνει «αüρατη» εργασßα, θεωρεßται απασχüληση ανÜγκης και üχι επÜγγελμα, κατεξοχÞν «γυναικεßα» εργασßα, ταυτισμÝνη με τη «γυναικεßα φýση», δηλαδÞ αποκλειστικÜ και αÝναα αναπαραγωγικÞ, με την πιο κυριολεκτικÞ Ýννοια του üρου. Οι επιθεωρητÝς εργασßας δεν την αναφÝρουν ποτÝ, οι εργατικοß νüμοι δεν εφαρμüζονται γι' αυτÞν και ο οργανωμÝνος συνδικαλισμüς την αγνοεß συστηματικÜ. Οι ßδιες οι εργαζüμενες στην καθαριüτητα δýσκολα θα αργÞσουν να υπερβοýν üλα αυτÜ τα εμπüδια και να οργανωθοýν.
Στην κατþτερη κλßμακα των εργασιþν που κÜνουν οι γυναßκες, η καθαριüτητα γßνεται σÞμερα ακüμη πιο επισφαλÞς γιατß την αναλαμβÜνουν μετανÜστριες, δηλαδÞ πολλαπλÜ ευÜλωτες εργαζüμενες. Αν η καθαριüτητα εßναι μια φορÜ αüρατη εργασßα. η καθαριüτητα που κÜνουν μετανÜστριες εßναι δυο φορÝς αüρατη. ¼χι μüνο επειδÞ συχνü γßνεται Ýξω απü τις þρες της «κανονικÞς» εργασßας, αλλÜ και γιατß συνοδεýεται απü δυσκολßα επικοινωνßας με τους Üλλους εργαζüμενους.
ΞÝνη, μορφωμÝνη και μαχητικÞ, η Κωνσταντßνα Κοýνεβα αντιπροσþπευε σε πολλαπλÜ επßπεδα την υπÝρβαση των παραπÜνω αναπαραστÜσεων. Γι' αυτü Ýπρεπε να «μπει στη θÝση της», να σωπÜσει, να ταπεινωθεß με μια «τιμωρßα» που παραπÝμπει ακριβþς στον χþρο του ιδιωτικοý και της «γυναικεßας φýσης» με τον οποßο συνδÝεται το φýλο και η δουλειÜ της. Η ακραßα βßα της επßθεσης εναντßον της, το βιτριüλι που της Ýριξαν και την ανÜγκασαν να πιει, αποσκοποýσε -συνειδητÜ Þ ασυνεßδητα, δεν Ýχει σημασßα- να δþσει Ýνα ηχηρü μÞνυμα σε üλες τις γυναßκες: να μην τολμοýν να υπερβαßνουν τη θÝση τους, αυτÞ που σε κÜθε χþρο εργασßας τους επιτρÝπεται ως θεμιτÞ. Γι' αυτü Ýχει σημασßα εξßσου ηχηρÜ να απορρßψουμε αυτü το μÞνυμα, και πρþτα απü üλα κÜνοντας ορατü το νüημÜ του. Αυτü μας συνδÝει με την Κωνσταντßνα Κοýνεβα. αυτü μας κινητοποιεß να την υπερασπιστοýμε. και üχι μüνο η φρßκη της βßας εναντßον της Þ οι απÜνθρωπες συνθÞκες εκμετÜλλευσης της «επισφαλοýς εργασßας».
…………………………………
*Η ¸φη ΑβδελÜ διδÜσκει σýγχρονη Ιστορßα στο ΠανεπιστÞμιο ΚρÞτης.
Το κεßμενο εκφωνÞθηκε σε εκδÞλωση που διοργÜνωσε το περιοδικü "Ιστορεßν/Historein", στις 16 Μαρτßου 2009, με τßτλο "Απü την αφÜνεια της επισφαλοýς 'γυναικεßας εργασßας': συζÞτηση με αφορμÞ την επßθεση εναντßον της Κωνσταντßνας Κοýνεβα". Το πιο πÜνω κεßμενο δημοσιεýθηκε στην εφημερßδα ΑΥΓΗ στις 22/3/2009.
|
