«Ελπίζω να γίνω πιο ριζοσπαστικός την επόμενη δεκαετία»     

Του καθηγητή στο Birbeck College του Λονδίνου   Κώστα Δουζίνα

Από την «Εποχή» (21.02.10)  Δημοσιεύτηκε στην Guardian (1-1-2010)

Πόσο διαφορετικά φαίνονταν τα πράγματα το 1900 και 2000. Το τέλος του 19ου αιώνα είχε βυθιστεί σε μια μελαγχολία fin de siècle. Αντιθέτα, το τέλος του 20ου αιώνα ήταν πληθωρικό. Ο πρόεδρος Μπους ο πρεσβύτερος ανακοίνωσε θριαμβευτικά το 1991, ότι μια ?καινούργια παγκόσμια τάξη πραγμάτων? ερχόταν στο προσκήνιο, στην οποία ?οι αρχές της δικαιοσύνης και του fair play θα προστατέψουν τους αδύναμους από τους δυνατούς και η ελευθερία και η ανθρωπιά θα βρουν τη θέση τους ανάμεσα στα έθνη… Η διαρκής ειρήνης πρέπει να είναι η αποστολή μας?. Καθώς ο κόσμος έμπαινε σε έναν καινούργιο αιώνα υποτιθέμενης ειρήνης και ευημερίας, έμπαινα στα πενήντα, συμπλήρωνα το δικό μου μισό αιώνα, μια στιγμή σχετικής υπερηφάνειας και αρκετών δυσοίωνων προαισθημάτων. Η μελαγχολική ανασκόπηση και ο ελπιδοφόρος προγραμματισμός ήταν στην ημερησία διάταξη - για τον κόσμο και για μένα τον ίδιο.
Η παγκοσμιοποίηση, η νεοφιλελεύθερη οικονομία και ο ανθρωπιστικός κοσμοπολιτισμός όριζαν την καινούργια εποχή. Η οικονομική αλληλεξάρτηση, οι παγκόσμιες τηλεπικοινωνίες, το ελεύθερο εμπόριο, η πληθυσμιακή και κεφαλαιακή ροή συνέδεαν τον κόσμο, υπονομεύοντας την παντοδυναμία της κρατικής κυριαρχίας και του έθνους-κράτους. Μια παγκόσμια κοινωνία πολιτών από πολυεθνικές εταιρίες, καθώς και από διεθνείς και μη κυβερνητικές οργανώσεις, θα δημιουργούσαν τις υπερεθνικές σχέσεις αλληλεγγύης που θα ήταν αναγκαίες για την προστασία από τους παγκόσμιους κινδύνους.

Παγκοσμιοποίηση
και ελευθερία

Η παγκοσμιοποίηση συνδέθηκε άμεσα με την άνοδο του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο επέβαλλαν παγκοσμίως ένα μοντέλο γνωστό κατ’ ευφημισμό ως συναίνεση της Ουάσιγκτον: ασκήθηκε πίεση στα αναπτυσσόμενα κράτη να απορυθμίσουν και να ανοίξουν τον χρηματοοικονομικό τους τομέα, να ιδιωτικοποιήσουν τις επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας και να μειώσουν κοινωνικές δαπάνες. Αυτές οι πολιτικές θεωρήθηκε ότι θα απελευθέρωναν την οικονομική δυναμική του αναπτυσσόμενου κόσμου, που μέχρι τότε φρέναραν η αναποτελεσματικότητα, η διαφθορά και ο σοσιαλισμός.
Καθώς δεν υπήρχε λεπτομερές σχέδιο για αυτήν την καινούργια συμφωνία, ο κοσμοπολιτισμός, μια ελληνική φιλοσοφική ιδέα που ξαναζωντάνεψε από τον Κάντ τον 18ο αιώνα και τους Κέλσεν και Χάμπερμας τον 20ο, παρουσιάστηκε ως η μοίρα του κόσμου. Ο κοσμοπολιτισμός είναι η παγκοσμιοποίηση με ανθρώπινο πρόσωπο. Υπόσχεται ένα ηθικά καθοδηγούμενο νομικό και θεσμικό πλαίσιο αρχών, την αποδυνάμωση ή ακόμα και την κατάργηση του κράτους και την ενδυνάμωση των διεθνών οργανισμών και της κοινωνίας των πολιτών.
Το Ιράκ και το Αφγανιστάν ήταν οι τελευταίοι πόλεμοι πριν από αυτήν την αναμενόμενη ένωση της ανθρωπότητας. Το τέλος της ιστορίας έγινε έτσι ο θρίαμβος της κατασκευασμένης ιστορίας (historicism): τίποτα έξω ή πέρα από την κυρίαρχη τάξη δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να την κρίνει ή να της αντισταθεί. Ο κοσμοπολιτισμός - δεσμευμένος από το διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα - είχε προφανώς έρθει για να μείνει, οι αρχές του δεν μπορούσαν πια να αμφισβητηθούν. Το μόνο που έμενε στην πολιτική ήταν η ανακατανομή της εξουσίας, πράγμα που, παρά τις συνήθεις καταγγελίες, έγινε αποδεκτό από τους ανθρώπους της προοδευτικής αριστεράς σαν εμένα. Το επιχείρημα ήταν το εξής: αφου ο κόσμος δεν μπορεί να αλλάξει, τότε η αριστερά πρέπει να επικεντρωθεί σε στόχους μικρής κλίμακας, σε ηθικά ζητήματα και στην προστασία ευάλωτων ομάδων. Η πολυπολιτισμικότητα θα μπορούσε να αντικαταστήσει την ριζοσπαστική αλλαγή, όπως και η ιδιότητα του μέλους της Διεθνούς Αμνηστίας εκείνη του μέλους πολιτικών οργανώσεων.

Από την «νέα τάξη»
στο διαρκή πόλεμο

Στο τέλος της πρώτης δεκαετίας της χιλιετίας, κάθε πλευρά αυτής της ψευδαίσθησης είχε αντιστραφεί. Εάν αυτή ήταν μια καινούργια παγκόσμια τάξη, ήταν η πιο σύντομη στην ιστορία. ?Καινούργιες, θανάσιμες προκλήσεις έχουν εμφανιστεί από αλητήρια κράτη και τρομοκράτες?, έγραψε ο Μπους ο νεότερος το 2002, δέκα χρόνια μετά από την ανακοίνωση του πατέρα του. ?Δεν θα διστάσουμε να δράσουμε μόνοι μας, εάν είναι αναγκαίο, για να ασκήσουμε το δικαίωμα μας στην αυτοάμυνα, δρώντας προληπτικά?. Η διαρκής ειρήνη έγινε ένας αδιάκοπος πόλεμος. Η ιστορία πήρε την εκδίκησή της.
Επιτρέψτε μου να αναφέρω τα πρόσφατα δείγματα αυτής της φαντασμαγορίας ψεύδους:
1. Οι πόλεμοι στο Ιράκ και το Αφγανιστάν έχουν αφήσει μια πικρή γεύση πολιτικής και ηθικής παρακμής. Η συνεχόμενη αλλαγή της αιτίας του πολέμου (στην αρχή η αυτοάμυνα ενάντια στους τρομοκράτες, ύστερα η απειλή από το όπλα μαζικής καταστροφής, οι ανθρωπιστικοί λόγοι, η αλλαγή του καθεστώτος και, με τον Ομπάμα, απλά πόλεμος) έχει αποκαλύψει μια ηγεμονική δύναμη διατεθειμένη να εμπλακεί σε πόλεμο με οποιοδήποτε κόστος, που δεν ενδιαφέρεται για την νομιμότητα ή την νομιμοποίηση του, παρά τη ρητορική του κοσμοπολιτισμού. Η στρατιωτική ισχύς και η τεχνολογική ανωτερότητα, σημάδια μιας θηριώδους εθνικής κυριαρχίας, έχουν επιστρέψει ολοκληρωτικά αλλά αποδεικνύονται ανίσχυρα μπροστά στην αδύναμη τεχνολογία και την ισχυρή ιδεολογία.
2. Η υπόσχεση ότι η ανάπτυξη που καθοδηγείται από την αγορά και βασίζεται στις μη ελεγχόμενες ξένες επενδύσεις και στη δημοσιονομική λιτότητα, θα οδηγούσε αναπόφευκτα τον Νότο στα δυτικά οικονομικά μέτρα, έχει φτάσει στο σημείο να φαίνεται ως η μεγαλύτερη απάτη της εποχής μας. Το χάσμα ανάμεσα στον Βορρά και τον Νότο, ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς δεν ήταν ποτέ τόσο μεγάλο. Περισσότεροι από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι ζουν με λιγότερο από 1 δολάριο την ημέρα. Σύμφωνα με έκθεση του ΟΗΕ του 2006, ο μέσος όρος ζωής στην υποσαχάρια Αφρική είναι μικρότερος από τον μισό της Βόρειας Ευρώπης. Αντί να εξισώνει, ο παγκοσμιποιημένος καπιταλισμός οδήγησε ?στο φτωχότερο δισεκατομμύριο?. Η αρχή του τέλους της νεοφιλελεύθερης ειδωλολατρίας μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια: 15 Σεπτεμβρίου 2008 η κατάρρευση της Lehman Brothers. Άπληστες τράπεζες, ύπουλες κυβερνήσεις και η οικονομική ?επιστήμη?, το μαγικό φάρμακο της εποχής μας, πενθούν ακόμα, αλλά η πραγματικότητα πρόφτασε τις βολικές τους ψευδαισθήσεις.
3. Οι πρώην σοσιαλιστικές χώρες είχαν μια ταχεία μετάβαση από τις κατευθυνόμενες οικονομίες στον ληστρικό καπιταλισμό και από την κρατική καταπίεση στην παρακμή της αγοράς χωρίς να περάσουν μέσα από μια ανθρώπινη κοινωνική και πολιτική τάξη πραγμάτων. Η πανάκεια του δυτικού κόσμου έχει αποδειχθεί ακατάλληλη για πολλούς ανθρώπους στην καρδιά της Ευρώπης.
4. Μέχρι πρόσφατα, στο δυτικό κόσμο επικρατούσε η άποψη ότι βασανιστήρια συνέβαιναν σε εξωτικά και σατανικά μέρη. Αυτή η άποψη έχει σήμερα καταρριφθεί. Τα βασανιστήρια επέστρεψαν στα δυτικά στρατόπεδα και τις φυλακές, στο Γκουαντάναμο και το Άμπου Γκράιμπ, και μάλιστα έγινε μεγάλης έκτασης εξαγωγή τους. Έχουν γίνει ένα σοβαρό αντικείμενο συνεδρίων που αφορούν ηθικές πρακτικές και νομικά ζητήματα, όπου η υπόθεση της ωρολογιακής βόμβας προσφέρει νομιμοποίηση και αποκαλύπτει την κακή πλευρά αυτής της καινούργιας παγκόσμιας τάξης.
5. Η παλαιά Ευρώπη, ο πρόθυμος ελάσσων συνεταίρος στα σχέδια του κοσμοπολιτισμού, είναι σοβαρά άρρωστος. Ο φιλελευθερισμός και η σοσιαλδημοκρατία, τα περιφανή κοινωνικά μοντέλα που δημιούργησε, έχουν ατροφήσει καθώς συγκλίνουν προς την οικονομία και την πολιτική του νεοφιλελευθερισμού. Η πολιτική φαντασία και θεσμική βούληση της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν στερέψει, όπως μαρτυρούν τα λυπηρά καραγκιοζιλίκια με τα δημοψηφίσματα και τη Συνθήκη της Λισσαβόνας.
Η οδυνηρή κατάσταση της Ελλάδας, της Ισπανίας και της Ιρλανδίας είναι μια ακόμα σημερινή απόδειξη. Η υποβάθμιση της πιστοληπτική ικανότητα της Ελλάδας από τρεις ανεξέλεγκτες ιδιωτικές εταιρίες που ακολουθούν τη νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία, οδηγεί στη λιτότητα που επιβάλλεται από τα έξω, σε σημαντική επιδείνωση των συνθηκών ζωής και σε κοινωνική αναταραχή. Αυτές ήταν οι εταιρίες που έδιναν στην Lehman Brothers υψηλό βαθμό αξιοπιστίας πριν την κατάρρευση της.

Το τέλος
της νεοφιλελεύθερης
ηγεμονίας;

Η απάντηση των κυβερνήσεων στο τέλος της νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας είναι ακόμα άτολμη και αβέβαιη. Αλλά οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο έχουν αρχίσει να αντιδρούν, όπως δείχνουν οι απεργίες στη Γαλλία, την Ελλάδα και την Ινδία, τα λαϊκά κινήματα στη Λατινική Αμερική και η αντίδραση της νεολαίας στην οικολογική καταστροφή. Οι μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες μας δίδαξαν ότι ο μεσσίας και ο άγγελος της ιστορίας δεν στέλνουν πρόσκληση πριν φτάσουν. Το δίδαγμά τους είναι ανεκτίμητο. Η επιστροφή της ιστορίας σημαίνει ότι μπορούμε ξανά να πιστέψουμε στη ριζοσπαστική αλλαγή, ακόμα και αν δεν γνωρίζουμε πότε και πώς θα συμβεί. Ο 21ος αιώνας φέρνει το τέλος της εποχής των δυτικών αυτοκρατοριών και του κοσμοπολιτισμού.
Η αριστερά είναι η κύρια ελπίδα ενάντια σε ένα αδιέξοδο παιχνίδι ξενοφοβικής, κλεισμένης σε οχυρό, εφιαλτικής βαρβαρότητας. Αλλά αυτή η αριστερά δεν είναι οι Νέοι Εργατικοί ή το Γερμανικό SPD της πλασματικής ?αριστεράς?, ούτε εκείνη του απελθόντος ?κουμμουνισμού?. Καινούργιες μορφές σοσιαλισμού, καινούργιοι τύποι πολιτικής υποκειμενικότητας και αλληλεγγύης αναδύονται στην Λατινική Αμερική, στο οικολογικό κίνημα και στα γκέτο των μεγάλων μας πόλεων. Αυτό που με δίδαξε η δεκαετία, ήταν να αναμένω ριζοσπαστική αλλαγή και να προσπαθήσω να φανταστώ έναν ανανεωμένο σοσιαλισμό, όπου η ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ισότητα και η ισότητα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ελευθερία. Για την καινούργια δεκαετία, λοιπόν, ο καθένας μας ας γίνει πιο ριζοσπαστικός ενώ θα μεγαλώνει μαζί με τον 21ο αιώνα.