|
ΤρÜπεζες για τα συμφÝροντα του λαοý
Του Κþστα Λαπαβßτσα* απü την «ΕποχÞ» 21.03.10
Η κρßση του 2007-9 Þταν περισσüτερο μια συστημικÞ αναταραχÞ παρÜ αποτÝλεσμα μßας ανεπαρκοýς ρýθμισης, Þ των κερδοσκοπικþν χρηματοπιστωτικþν υπερβολþν .¹ταν κρßση του χρηματοπιστωτικοποιημÝνου καπιταλισμοý. Η χρηματοπιστωτικοποßηση εßναι Ýνας δομικüς μετασχηματισμüς των προηγμÝνων καπιταλιστικþν οικονομιþν, που Ýχει σαν αποτÝλεσμα την ασýμμετρη αýξηση της κυκλοφορßας του χρÞματος σε σχÝση με την παραγωγÞ και τη δυνατüτητα Ýτσι διεßσδυσης της χρηματοδüτησης σε κÜθε πτυχÞ της κοινωνικÞς και προσωπικÞς ζωÞς. Ως εκ τοýτου μια συστημικÞ αποτυχßα των δραστηριοτÞτων των ιδιωτικþν τραπεζþν θα μποροýσε να οδηγÞσει σε μια παγκüσμια κρßση.
Οι χαμηλüμισθοι, για παρÜδειγμα, ανησυχοýν πολý για τις συντÜξεις τους, τις αποταμιεýσεις τους και την ασφÜλιση τους. Το βÜρος του χρÝους - üχι μüνο των υποθηκþν αλλÜ και των προσωπικþν - Ýγινε μια πÜγια παρÜμετρος στη σýγχρονη ζωÞ της εργατικÞς τÜξης. Εν τω μεταξý, η ανισüτητα εντεßνεται απεριüριστα, με τους τραπεζßτες και τους χρηματοδüτες να κερδßζουν αστρονομικÜ μπüνους, μετατοπßζοντας το κüστος της κρßσης στην κοινωνßα.
ΡιζοσπÜστες ακτιβιστÝς Ýχουν επιδιþξει απü καιρü να θÝσουν αιτÞματα για Üμεσες βελτιþσεις στις συνθÞκες εργασßας των εργαζομÝνων. Στην περßπτωση του χρηματοπιστωτικοý συστÞματος, τα αιτÞματα αυτÜ θα μποροýσαν να αναδεßξουν ευρýτερα ζητÞματα συνολικοý ελÝγχου της οικονομßας. Η αναδιοργÜνωση του χρηματοπιστωτικοý συστÞματος με βÜση τις σýγχρονες συνθÞκες, θα μποροýσε να θÝσει μια ευθεßα πρüκληση στις καπιταλιστικÝς σχÝσεις.
ΚατÜ συνÝπεια, εßναι ατυχÝς το γεγονüς της αδυναμßας της ΑριστερÜς να επηρεÜσει καταλυτικÜ το δημüσιο διÜλογο - για να μην αναφερθοýμε στην πολιτικÞ - τüσο στη ΜεγÜλη Βρετανßα üσο και οπουδÞποτε αλλοý. ΥπÜρχουν διÜφοροι λüγοι για αυτü, συμπεριλαμβανομÝνης και της παρατεταμÝνης οργανωτικÞς παρακμÞς της.
¼ταν ξÝσπασε η κρßση, στην ΑριστερÜ αναζÞτησαν την εξÞγησÞ της στην Ýννοια της χρηματοπιστωτικοποßηση. Αυτü υπÞρξε η πλÝον ελπιδοφüρα θεωρητικÞ εξÝλιξη στο σοσιαλιστικü κßνημα την τελευταßα περßοδο. ΠρÜγματι, η ιδÝα αυτÞ δημιουργÞθηκε πρωτßστως αλλÜ üχι κατ´ αποκλειστικüτητα μÝσα στην αριστερÜ -στο ρεýμα που αντιπροσωπεýεται απü το Ýργο συγγραφÝων üπως ο Harry Magdoff και ο Paul Sweezy στο χþρο της αμερικανικÞς, κατÜ βÜση, “Μηνιαßας Επιθεþρησης”.
Η επανεξÝταση του χρηματοπιστωτικοý συστÞματος αποτελεß, για την αριστερÜ, συστημικü και πολιτικü στüχο. ΛαμβÜνοντας υπüψη τη χρηματοπιστωτικÞ υπερτροφßα των καπιταλιστικþν οικονομιþν - με πρωτοπüρο τη ΜεγÜλη Βρετανßα - η χρηματοπιστωτικÞ αναδιÜρθρωση θα μποροýσε να Ýχει σοβαρÝς επιπτþσεις στην οικονομßα και την κοινωνßα. Θα μποροýσαν να υπÜρξουν Üμεσα οφÝλη για τους εργαζüμενους και üχι μüνο, στους τομεßς της απασχüλησης, κατοικßας, εκπαßδευσης, υγεßας και κατανÜλωσης. Γενικüτερα, το χρηματοπιστωτικü σýστημα θα μποροýσε να αναδομηθεß με τÝτοιο τρüπο που να διευκολýνει μεγαλýτερο λαúκü Ýλεγχο, βοηθþντας Ýτσι τον αγþνα μετασχηματισμοý της οικονομßας προς μια σοσιαλιστικÞ κατεýθυνση.
Οι βασικÝς τÜσεις
Πþς μποροýμε, λοιπüν, να επανεξετÜσουμε το χρηματοπιστωτικü σýστημα απü μια σοσιαλιστικÞ οπτικÞ; Η απÜντηση εξαρτÜται απü την βαθýτερη κατανüηση των βασικþν τÜσεων της χρηματοπιστωτικοποßησης, τρεις απü τις οποßες εßναι θεμελιþδεις. Πρþτον, οι μεγÜλες εταιρßες Ýχουν χρηματοδοτÞσει επενδýσεις κατÜ μεγÜλο μÝρος απü τα κÝρδη τους, διατηρþντας ταυτüχρονα τη δυνατüτητα εξωτερικÞς χρηματοδüτησης στην ανοιχτÞ αγορÜ. Εξαρτþνται, δηλαδÞ, λιγüτερο απü τις ΤρÜπεζες και Ýχουν αποκτÞσει τη δυνατüτητα ανεξÜρτητης συμμετοχÞς σε κερδοφüρες για τις ßδιες χρηματοπιστωτικÝς συναλλαγÝς.
Δεýτερον, και οι τρÜπεζες Ýχουν αντιστοßχως μετασχηματιστεß. ¸χουν μεταφÝρει το κÝντρο βÜρους του δανεισμοý τους απü τις επιχειρÞσεις στους ιδιþτες. ¸χουν στραφεß, επßσης, περισσüτερο σε Ýσοδα απü υπηρεσßες και προμÞθειες που προÝρχονται απü τη μεσολÜβηση τους στις ελεýθερες χρηματιστηριακÝς αγορÝς, παρÜ στα κÝρδη απü τüκους που προκýπτουν απü τον Üμεσο δανεισμü. ¸τσι, οι τρÜπεζες πρüσθεσαν την τραπεζικÞ επÝνδυση στις συνÞθεις εμπορικÝς δραστηριüτητÝς τους.
Τρßτον, οι εργαζüμενοι Ýχουν οδηγηθεß στην εξÜρτησÞ τους απü το χρηματοπιστωτικü σýστημα. Οι πραγματικÝς αμοιβÝς, στις χþρες του þριμου καπιταλισμοý, Ýχουν παραμεßνει στÜσιμες Þ υποχωροýν εδþ και δεκαετßες. Η συνεισφορÜ του δημοσßου σε συντÜξεις, στÝγαση, εκπαßδευση, υγεßα, και τα Üλλα συναφÞ Ýχει υποχωρÞσει, αναγκÜζοντας τους ανθρþπους να αναζητÞσουν ιδιωτικÝς παροχÝς οι οποßες υλοποιοýνται με τη διαμεσολÜβηση των τραπεζþν και Üλλων χρηματοπιστωτικþν οργανισμþν. Η νοοτροπßα τüσο απÝναντι στο χρÝος üσο και απÝναντι στο ατομικü οικονομικü üφελος Ýχει επßσης αλλÜξει, με αποτÝλεσμα οι εργαζüμενοι να ενθαρρýνονται να δανεßζονται αλλÜ και να εμπλÝκονται σε φοýσκες ακινÞτων.
ΑυτÝς οι τÜσεις βρßσκονται κÜτω απü τη γιγαντιαßα κρßση του 2007-9. Μπορεß στην εμφÜνιση τους να συνÝβαλε η χρηματοπιστωτικÞ απορýθμιση , αλλÜ οι ρßζες τους εßναι βαθýτερες απü την απλÞ ρυθμιστικÞ χαλÜρωση. Ο παραδοσιακüς ρüλος του καπιταλιστικοý χρηματοπιστωτικοý συστÞματος εßναι να υποστηρßζει τη συσσþρευση, διακινþντας διαθÝσιμο προς δανεισμü κεφÜλαιο, το οποßο κατüπιν προωθεßται σε βιομηχανικÝς επιχειρÞσεις. ¼μως, η σýγχρονη τραπεζικÞ χρηματοδüτηση το Ýχει ξεπερÜσει κατÜ πολý αυτü. Τþρα, διακινεß πλεονÜζον χρÞμα σε ολüκληρη την κοινωνßα, αποκτþντας ταυτüχρονα Ýνα μεγÜλο μÝρος των κερδþν της μÝσω της διαμεσολÜβησης σε οικονομικÝς συναλλαγÝς Þ μÝσω του δανεισμοý στους μεμονωμÝνους εργαζομÝνους.
Στις μÝρες μας, το τραπεζικü κÝρδος δεν εßναι απλÜ Ýνα μÝρος της υπεραξßας που δημιουργεßται στην παραγωγÞ. Προκýπτει, και απü την επαναδιαßρεση του προς δανεισμü κεφαλαßου στις χρηματιστηριακÝς αγορÝς, καθþς επßσης και απü την απαλλοτρßωση του εισοδÞματος των εργαζομÝνων. ΜερικÜ απü τα πρωτογενÞ και παραδοσιακÜ χαρακτηριστικÜ του δανειστÞ - τοκογλυφικüς και αρπακτικüς - Ýχουν εκ νÝου αναδυθεß στην επιφÜνεια με τους σýγχρονους τρüπους χρηματοδüτησης. ΚατÜ συνÝπεια, οι χρηματοπιστωτικοß οργανισμοß εßχαν την δυνατüτητα να πραγματοποιÞσουν μυθικÜ κÝρδη (Ýως και 45 τοις εκατü του συνüλου των κερδþν των ΗΠΑ το 2002) παρ´ üλο που γενικþς η κερδοφορßα παρÝμεινε προβληματικÞ.
Η εξÝλιξη αυτÞ, δηλαδÞ η χρηματοπιστωτικοποßηση της οικονομßας, δεν εßχε καμßα σχÝση με κÜποια αιφνßδια Þ φυσιολογικÞ ανÜπτυξη της καπιταλιστικÞς οικονομßας και κοινωνßας. Στηρßχθηκε, αυστηρÜ, στην υποστηριζüμενη απü το κρÜτος Üρσης των ελÝγχων του χρηματοπιστωτικοý τομÝα, καθþς επßσης και την υποχþρηση των δημüσιων παροχþν οι οποßες σχετßζονταν με την πρüνοια και τη λαúκÞ κατανÜλωση. Στηρßχθηκε, επßσης, σε κρατικοýς οργανισμοýς - χαρακτηριστικü παρÜδειγμα οι κεντρικÝς τρÜπεζες - προκειμÝνου να υπÜρξει παρÝμβαση σε περιüδους κρßσης, με χαρακτηριστικü παρÜδειγμα το 2007-9. Το κρÜτος θα μποροýσε να διαδραματßσει αυτü το ρüλο επειδÞ ελÝγχει πρþτον τα Ýσοδα απü τη φορολüγηση και, δεýτερον, το Ýσχατο μÝσο πληρωμÞς, δηλαδÞ τα χρÞματα της κεντρικÞς τρÜπεζας.
Οι ευρýτερες οικονομικÝς και κοινωνικÝς συνÝπειες του φαινüμενου της χρηματοπιστωτικοποßησης εμφανßζονται παντοý αρνητικÝς. Οι μÝσοι ρυθμοß ανÜπτυξης μεταξý των αναπτυγμÝνων χωρþν μειþνονται κÜθε δεκαετßα μετÜ τη δεκαετßα του ‘80. ΣημαντικÝς χρηματοπιστωτικÝς κρßσεις εγκλωβßζουν συχνÜ την παγκüσμια οικονομßα. Η παραγωγικÞ ικανüτητα στις þριμες οικονομßες Ýχει πολý μικρÞ δυναμικÞ, ενþ η ανεργßα Ýχει αυξηθεß γενικþς. Οι πραγματικÝς αμοιβÝς Ýχουν παραμεßνει στÜσιμες ενþ η ατομικÞ αδυναμßα εξüφλησης χρÝους κλιμακþνεται. Στην τÜξη των κεφαλαιοκρατþν Ýχουν προσαρτηθεß νÝα στρþματα υπÝρμετρα πλοýσιων μεγαλοστελεχþν του χρηματοπιστωτικοý συστÞματος, απολýτως εναρμονισμÝνων με τοýς «ηγÞτορες της βιομηχανßας».
Δημüσιες τρÜπεζες
Τα μÝτρα αντιστροφÞς αυτοý του φαινομÝνου εßναι προς το Üμεσο συμφÝρον των εργαζομÝνων και της κοινωνßας στο σýνολο της. Η στρατηγικÞ κατεýθυνση εßναι σαφÞς: ενισχýστε το δημüσιο και συλλογικü σε αντßθεση με το ιδιωτικü και το ατομικü. Αυτü σημαßνει την Üμεση δημιουργßα δημüσιων τραπεζþν για την αντικατÜσταση των ιδιωτικþν, οι οποßες Ýχουν τελεσßδικα και κατηγορηματικÜ αποτýχει.
Οι δημüσιες τρÜπεζες θα απÝχουν των επενδυτικþν δραστηριοτÞτων, αντιστρÝφοντας την καταστροφικÞ ανÜμειξη της εμπορικÞς με την επενδυτικÞ χρηματοδüτηση. Οι κερδοσκοπικÝς και τοξικÝς επενδυτικÝς δραστηριüτητες των τραπεζþν θα μειþνονταν σε ολüκληρο το χρηματοπιστωτικü τομÝα. Οι δημüσιες τρÜπεζες θα εστßαζαν Ýπειτα στην αποκατÜσταση των βασικþν πιστωτικþν και νομισματικþν υπηρεσιþν, επανορθþνοντας Ýτσι την αποτυχßα των ιδιωτικþν τραπεζþν, οι οποßες μεταχειρßστηκαν συχνÜ τις υπηρεσßες αυτÝς ως τροφοδüτες των επενδυτικþν δραστηριοτÞτων τους.
Εßναι επεßγουσα η ανÜγκη να αναδιοργανωθεß η παροχÞ πιστωτικþν και νομισματικþν υπηρεσιþν. Τα στεγαστικÜ δÜνεια καθþς και Üλλα προúüντα μαζικÞς κατανÜλωσης Ýχουν μßα επωφελÞ διÜσταση, üπως οι απλÝς υπηρεσßες συναλλαγþν, για παρÜδειγμα οι καταθετικοß λογαριασμοß και η μεταφορÜ χρημÜτων. Οι δημüσιες τρÜπεζες θα παρεßχαν και τις δýο αυτÝς υπηρεσßες με ασφÜλεια και χωρßς τις υπερβολικÝς χρεþσεις των ιδιωτικþν τραπεζþν.
Οι δημüσιες τρÜπεζες θα μποροýσαν επßσης να αναλÜβουν τον üγκο των πιστωτικþν παροχþν για τις μικρομεσαßες επιχειρÞσεις. Αυτοý του εßδους οι πιστþσεις, επßσης, Ýχουν μια διÜσταση χρησιμüτητας, ενþ η εξüφληση τους μπορεß να προβλεφθεß με σχετικÞ ακρßβεια, εφüσον αποφεýγονται οι κερδοσκοπικÝς υπερβολÝς . Ο σταθερüς ρυθμüς πιστωτικþν παροχþν θα μποροýσε να αποτελÝσει σημαντικü μÝσο για την διατÞρηση της παραγωγÞς και την προÜσπιση της απασχüλησης, δýο τομεßς οι οποßοι κατÝρρευσαν το 2008-9, καθþς οι ιδιωτικÝς τραπεζικÝς πιστþσεις συρρικνþθηκαν.
ΤÝτοιου εßδους μÝτρα θα μποροýσαν να βελτιþσουν τις συνθÞκες διαβßωσης για πολλοýς. ¼μως, οι δημüσιες τρÜπεζες θα μποροýσαν, επßσης, να διαδραματßσουν Ýνα σημαντικü ρüλο στην αλλαγÞ της δομÞς των σýγχρονων οικονομιþν, επαναφÝροντας εκ νÝου το ζÞτημα του σοσιαλιστικοý μετασχηματισμοý. ΠÜνω απü üλα, οι δημüσιες τρÜπεζες θα μποροýσαν να βοηθÞσουν þστε να επαναπροσανατολιστεß το σýνολο των επενδýσεων προς νÝες παραγωγικÝς δραστηριüτητες.
Οι υποδομÝς αποτελοýν επεßγουσα ανÜγκη σε μεγÜλο τμÞμα της Ευρþπης και των ΗΠΑ. ΥπÜρχει ισχυρÞ λαúκÞ απαßτηση τüσο για την παραγωγÞ καθαρÞς ενÝργειας, καθþς και για ενεργειακÞ επÜρκεια σε σπßτια, αυτοκßνητα, μεταφορÝς κ.λπ. Τα δημüσια πιστωτικÜ ιδρýματα θα μποροýσαν να αποτελÝσουν Ýνα σημαντικü μοχλü στÞριξης δημüσιων πολιτικþν σε üλους αυτοýς τους τομεßς, αποτρÝποντας την κυριαρχßα του ιδιωτικοý κεφαλαßου, αλλÜ και εξασφαλßζοντας την επικρÜτηση των κοινωνικþν κριτηρßων στη λÞψη αποφÜσεων.
Σοσιαλιστικüς μετασχηματισμüς
Η αναδιÜρθρωση της οικονομßας και η ανÜληψη μακροπρüθεσμων επενδýσεων θα Ýφερναν αναπüφευκτα τις δημüσιες τρÜπεζες σε σýγκρουση με τις μεγÜλες επιχειρÞσεις και τις ανοιχτÝς χρηματιστηριακÝς αγορÝς. Θα προÝκυπταν, Ýτσι, ζητÞματα τüσο γενικþν χρηματοδοτικþν ρυθμßσεων, üσο και ελÝγχου του μεγÜλου κεφαλαßου και ως εκ τοýτου της οικονομßας συνολικÜ. Η αμφισβÞτηση του καπιταλισμοý και η πραγματοποßηση του σοσιαλιστικοý μετασχηματισμοý της οικονομßας θα βρßσκονταν φυσιολογικÜ στο προσκÞνιο. Ποια θα μποροýσε να εßναι η μορφÞ αυτÞς διαδικασßας εßναι αδýνατο να προβλεφθεß καθþς εκ των πραγμÜτων θα εξαρτηθεß απü τις συμμαχßες των κοινωνικþν δυνÜμεων και τη δυναμικÞ των ταξικþν αγþνων.
Ωστüσο, μερικÜ βασικÜ μÝτρα εßναι προφανÞ: πρωτßστως, Ýλεγχοι των επιτοκßων και κρατικÞ ρýθμιση του χρηματοπιστωτικοý κüστους, του μεγÝθους των χρηματοδοτÞσεων και του εýρους του κýκλου εργασιþν. Να σημειωθεß üτι η διαχεßριση των επιτοκßων Ýχει Þδη εφαρμοσθεß αποτελεσματικÜ - τα επιτüκια των κεντρικþν τραπεζþν Ýχουν κρατηθεß σε πολý χαμηλü επßπεδο με βÜση τα ιστορικÜ καταγεγραμμÝνα πρüτυπα στις ΗΠΑ απü το 2001 ενþ στην Ιαπωνßα το χρονικü διÜστημα εßναι ακüμη μεγαλýτερο. Εßναι πλÝον η στιγμÞ, αυτÞ η πολιτικÞ η οποßα Ýχει ωφελÞσει πρωτßστως τις ιδιωτικÝς τρÜπεζες, να υπηρετÞσει ευρýτερους κοινωνικοýς σκοποýς.
Συνοψßζοντας, η ßδρυση δημüσιων τραπεζþν θα μποροýσε να εßναι Ýνα σημαντικü βÞμα στην αναδιαμüρφωση του πιστωτικοý συστÞματος, στην αντιστροφÞ της χρηματοπιστωτικοποßησης, και τη στροφÞ της οικονομßας προς σοσιαλιστικÞ κατεýθυνση. Για να επιτευχθεß, ωστüσο, ο σκοπüς αυτüς, πρÝπει να διαμορφωθοýν κατÜλληλα η εσωτερικÞ οργÜνωση και ο τρüπος διαχεßρισης των δημüσιων τραπεζþν. Οι δημüσιες τρÜπεζες θα πρÝπει να εßναι διαφανεßς, υπεýθυνες και να περιλαμβÜνουν μια ευρεßα γκÜμα προúüντων και υπηρεσιþν λαúκοý ενδιαφÝροντος, και να λειτουργοýν αυστηρÜ με üρους δημüσιας υπηρεσßας.
Η δημοκρατßα απουσιÜζει απü την χρηματοοικονομικÞ σφαßρα τα τελευταßα χρüνια, με τους χρηματοπιστωτικοýς οργανισμοýς να βασßζονται στην ασυγκρÜτητη απληστßα. Τα αποτελÝσματα για την κοινωνßα υπÞρξαν καταστροφικÜ. ΥπÜρχει τερÜστια οργÞ προς τις τρÜπεζες, τους τραπεζßτες και τους χρηματιστÝς. ΥπÜρχει, επßσης, μια ισχυρÞ αν και σιωπηλÞ αναζÞτηση εναλλακτικþν ιδεþν. Για πρþτη φορÜ εδþ και πολλÜ χρüνια, η αριστερÜ θα μποροýσε να διαπιστþσει üτι βρßσκεται σε ευνοúκÜ νερÜ.
*Ο Κþστας Λαπαβßτσας διδÜσκει οικονομικÜ στη ΣχολÞ Ανατολικþν και Αφρικανικþν Μελετþν του Λονδßνου, üπου επικεντρþνει την ÝρευνÜ του σε χρηματοοικονομικÜ θÝματα.
|
