Τι εßναι και τι θÝλει το ΔΝΤ απü τη ζωÞ μας
Του Σπýρου Λαπατσιþρα*
Το ΔιεθνÝς Νομισματικü Ταμεßο (ΔΝΤ) θεσπßστηκε, ως γνωστüν, το 1944, στο ΜπρÝτον Γουντς των ΗΠΑ και Üρχισε να λειτουργεß το 1945, με το τÝλος του Β´ Παγκοσμßου ΠολÝμου. Σκοπüς του Þταν η εποπτεßα του συστÞματος σταθερþν συναλλαγματικþν ισοτιμιþν που εßχε θεσπιστεß με τη λÞξη του Β´ Παγκοσμßου, το οποßο εßχε στüχο την αποφυγÞ της ανταγωνιστικÞς υποτßμησης των νομισμÜτων, üπως αυτÞ που οδÞγησε στους εμπορικοýς πολÝμους κατÜ τη διÜρκεια του ΜεσοπολÝμου.1 ¼ταν τα κρÜτη αντιμετþπιζαν κÜποιο προσωρινü πρüβλημα στο ισοζýγιο πληρωμþν το οποßο δημιουργοýσε πιÝσεις στη συναλλαγματικÞ ισοτιμßα, το ΔΝΤ παρεßχε βραχυπρüθεσμα δÜνεια þστε να διατηρηθοýν σταθερÝς οι συναλλαγματικÝς ισοτιμßες.
Το ΔΝΤ χρηματοδοτεßται απü τα κρÜτη-μÝλη του οργανισμοý (186 το 2009, με τελευταßο μÝλος το Κüσσοβο) ανÜλογα με το μερßδιο που υπολογßζεται üτι Ýχουν στη παγκüσμια οικονομßα (quotas). Με βÜση το ποσοστü χρηματοδüτησης, κÜθε κρÜτος Ýχει και το αντßστοιχο μερßδιο σε ψÞφους.2 Για την ΕλλÜδα αντιστοιχεß το 0,38% του συνολικοý προûπολογισμοý του ΔΝΤ (περßπου 1 δισ. ευρþ), για την Ε.Ε. συνολικÜ περßπου το 30%, για τις ΗΠΑ το 17,09%, ενþ η Κßνα Ýχει το 3,72%. ΒÜσει των συμφωνιþν που διÝπουν το ΔΝΤ, κÜθε χþρα μπορεß να δανειστεß ετησßως το 200% των ποσþν που συνεισφÝρει και 600% συνολικÜ -- σε εξαιρετικÝς περιπτþσεις αυτü μπορεß να παραβιαστεß, üπως στην περßοδο της παγκüσμιας κρßσης που διανýουμε (üπου η αναλογßα Ýχει διαμορφωθεß μÝχρις στιγμÞς στο 1 προς 10).
Με την κατÜρρευση αυτοý του συστÞματος σταθερþν συναλλαγματικþν ισοτιμιþν τη δεκαετßα του 1970, το ΔΝΤ Ýμεινε σχεδüν χωρßς σκοπü. Ο ρüλος του ΔΝΤ Ýγινε ξανÜ σημαντικüς τη δεκαετßα του 1980, üταν κατÝστη ο βασικüς διεθνÞς φορÝας για την αντιμετþπιση της κρßσης του εξωτερικοý χρÝους (1982: ο χρüνος εμπλοκÞς του ΔΝΤ στο Μεξικü).
Το ΔΝΤ δανεßζει μÝσω διαφüρων τυποποιημÝνων προγραμμÜτων, εφüσον εκδηλωθεß το ενδιαφÝρον απü την υποψÞφια χþρα. Το πιο διαδεδομÝνο πρüγραμμα εßναι οι Συμφωνßες ΥποστÞριξης (Stand-By Arrangements). ¸χει διÜρκεια συνÞθως ενüς Þ δýο χρüνων, αλλÜ μπορεß να επεκταθεß και σε τρßα χρüνια, ενþ η αποπληρωμÞ γßνεται σε διÜστημα τριþν Ýως πÝντε χρüνων. Με χαμηλÜ επιτüκια (τρÝχοντα γýρω στο 1,5%, συν üποιο πριμ συμφωνηθεß Ýως 2%). Το σημαντικü χαρακτηριστικü εßναι üτι η εκταμßευση του δανεßου γßνεται τμηματικÜ υπü τον üρο (conditionality) üτι επιτυγχÜνονται οι οικονομικοß στüχοι που Ýχουν συμφωνηθεß με βÜση τις τακτικÝς εκθÝσεις (τρßμηνες Þ εξÜμηνες) απü ειδικü κλιμÜκιο το οποßο εδρεýει στη χþρα η οποßα δανεßζεται.
Η ισχýς του ΔΝΤ στην επιβολÞ πολιτικþν
Η ισχýς του ΔΝΤ προÝρχεται απü τον Üμεσο και Ýμμεσο Ýλεγχο των οικονομιþν των κρατþν στα οποßα εμπλÝκεται, þστε να συνεχßσει να εκταμιεýει κανονικÜ τα δÜνεια τα οποßα Ýχουν συμφωνηθεß.
Επιπρüσθετα αποτελεß για το χρηματοπιστωτικü σýστημα Ýνα κÝντρο συλλογÞς και παροχÞς πληροφοριþν, γεγονüς το οποßο δßνει τη δυνατüτητα να παρÜγει σÞματα προς τις αγορÝς χρÞματος για το αν μια χþρα ακολουθεß ορθÝς Þ üχι πολιτικÝς. ΠαρÝχοντας βραχυπρüθεσμη ρευστüτητα, το ΔΝΤ εγγυÜται, μÝσω των οικονομικþν προγραμμÜτων που συμφωνοýνται, την επιστροφÞ της χþρας στις αγορÝς χρÞματος. Μπορεß να παßξει τον ρüλο ενüς συντονιστÞ του διεθνοýς χρηματοπιστωτικοý συστÞματος και των πολιτικþν που ασκοýνται, παρÝχοντας κατÜλληλες τεχνικÝς συμβουλÝς για τις αναγκαßες μεταρρυθμßσεις που «απαιτοýνται». Τα προηγοýμενα του δßνουν τη δυνατüτητα ανÜληψης πρωτοβουλιþν μεσολÜβησης των αγορþν χρÞματος με μια χþρα. Αναδεικνýεται δηλαδÞ σε Ýνα σημαντικü διεθνÞ θεσμü επιτÞρησης των οικονομικþν πολιτικþν, ο οποßος Ýχει μια σχετικÞ ισχý να επιβÜλλει, κÜτω απü κατÜλληλες συνθÞκες, την πειθÜρχηση των οικονομιþν των χωρþν σε Ýνα υπüδειγμα.
Ωστüσο, αυτÞ η ισχýς εκδηλþνεται Üμεσα üταν μια χþρα προσφýγει στο ΔΝΤ. ΕπομÝνως, το ερþτημα «ποιος επιβÜλλει τις πολιτικÝς που τυπικÜ συμφωνοýνται με το ΔΝΤ» γßνεται εýλογο, ειδικÜ αν σκεφτοýμε üτι οι «παρτιζÜνοι» των νεοφιλελεýθερων μεταρρυθμßσεων γνωρßζουν üτι μια δημοκρατικÜ εκλεγμÝνη κυβÝρνηση πολλÝς φορÝς αδυνατεß να προχωρÞσει στις αναγκαßες μεταρρυθμßσεις.3 Με Üλλα λüγια, η παρουσßα του ΔΝΤ επιτρÝπει στους ιθýνοντες να κÜνουν ü,τι θα εýχονταν να κÜνουν αλλÜ üμως εßναι ανßσχυροι: μπορεßς εýκολα να απορρßψεις την κυβÝρνηση της χþρας σου αλλÜ δεν μπορεßς το ßδιο εýκολα να απορρßψεις το ΔΝΤ, εφüσον η θÝση του στο διεθνÝς χρηματοπιστωτικü σýστημα θÝτει ως πιθανü διακýβευμα τη διεθνÞ απομüνωση της χþρας. ΠρÝπει να εκτιμÞσουμε το γεγονüς üτι η κυβÝρνηση ΠαπανδρÝου ακολουθεß και αναγγÝλλει πολιτικÝς τýπου ΔΝΤ χωρßς να Ýχει προσφýγει σε αυτü.
Τα αποτελÝσματα των οικονομικþν πολιτικþν του ΔΝΤ
Οι παρεμβÜσεις του ΔΝΤ τα τελευταßα δÝκα χρüνια Ýχουν υποστεß κριτικÞ üχι μüνο για την κοινωνικÜ Üδικη στüχευση προς τους μισθωτοýς και τους συνταξιοýχους ως υπευθýνων να πληρþσουν την οικοδüμηση εμπιστοσýνης των αγορþν στην αποπληρωμÞ του χρÝους, αλλÜ επßσης και ως «αποτυχημÝνες» σε σχÝση με την αποτελεσματικüτητÜ που Ýχουν. Θυμßζουμε üτι η παρÝμβαση του ΔΝΤ στην κρßση της Ασßας το 1997 συνÝβαλε þστε να μετατραπεß η κρßση σε παγκüσμια χρηματοπιστωτικÞ κρßση· και σημειþνουμε üτι η Μαλαισßα, η οποßα δεν αποδÝχτηκε τη βοÞθεια του ΔΝΤ ακολουθþντας κÜποιες ανορθüδοξες για το ΔΝΤ οικονομικÝς πολιτικÝς, Þταν η πρþτη χþρα που ξεπÝρασε την κρßση.
Στις πολιτικÝς του ΔΝΤ που συμφþνησε η κυβÝρνηση της ΑργεντινÞς το διÜστημα 1998-2001 οφεßλεται η κατÜρρευση της οικονομßας της (μεßωση 22% του ΑΕΠ μεταξý 1998-2002), ενþ οι ανορθüδοξες πολιτικÝς (με αρκετÜ ισχυρÞ τη στÞριξη, το πρþτο διÜστημα, της εσωτερικÞς ζÞτησης με παρÜλληλη αδιαφορßα για τον πληθωρισμü) μετÜ το 2002 οδÞγησαν σε αξιοσημεßωτη βελτßωση της οικονομßας της ΑργεντινÞς. Με δεδομÝνο üτι οι προβλÝψεις του ΔΝΤ παßζουν σημαντικü ρüλο στη διαμüρφωση πολιτικþν και στη στÜση των αγορþν χρÞματος, Üξια προσοχÞς εßναι η πολý σημαντικÞ και συστηματικÞ υποεκτßμηση της ýφεσης που προκαλοýν οι οικονομικÝς πολιτικÝς λιτüτητας που προωθεß (ειδικÜ αν η χþρα ακολουθεß τις συμβουλÝς του). Για παρÜδειγμα, στην ΑργεντινÞ απü το 1999 Ýως το 2001 που ακολουθοýνταν οι πολιτικÝς του, το ΔΝΤ προÝβλεπε ρυθμοýς μεγÝθυνσης 1,5, 3,7, και 2,6 για κÜθε Ýτος ενþ οι πραγματικοß ρυθμοß αποδεßχθηκαν -0,8, -4,4, -10,9 αντßστοιχα. Τα χρüνια που ακολοýθησαν την εξÝγερση και την αλλαγÞ οικονομικÞς πολιτικÞς σε ανορθüδοξη και μη επιθυμητÞ, οι προβλÝψεις Þταν αντßστροφα υποεκτιμημÝνες: για το 2002 προβλεπüταν 1, Ýναντι πραγματικοý ρυθμοý 8,8.
Λετονßα: πτþση 18% σε Ýνα χρüνο
Κλεßνοντας, θα περιοριστοýμε να εξετÜσουμε πιο αναλυτικÜ την περßπτωση της Λετονßας. Η παρÝμβαση του ΔΝΤ στη χþρα συνδÝεται με μια πτþση της οικονομικÞς δραστηριüτητας κατÜ 18% σε Ýνα χρüνο. Απü μüνο του το μÝγεθος συνιστÜ μÝγιστη πολιτικÞ αποτυχßα, χωρßς να αναφÝρουμε την αýξηση της ανεργßας απü 6,2% το 2007 σε 22% τον ΔεκÝμβρη του 2009, επειδÞ πρüκειται για απü τις μεγαλýτερες μειþσεις στη σýγχρονη ιστορßα. Τα αποτελÝσματα αυτÜ προÞλθαν απü τον στüχο μεßωσης του ελλεßμματος του κρατικοý προûπολογισμοý απü 8 σε 3% μÝχρι το 2012 σε συνθÞκες κρßσης, και σε αυτÞν την περßπτωση η αρχικÞ υποεκτßμηση των αποτελεσμÜτων συμπληρþθηκε με μια «στερνÞ γνþση». Στα μÝτρα που χρησιμοποιÞθηκαν περιλαμβÜνονταν μειþσεις μισθþν κατÜ 20% και συντÜξεων κατÜ 10%. Απολýθηκαν 6.000 δημüσιοι υπÜλληλοι (υπολογßζεται üτι σωρευτικÜ θα χÜσει τη δουλειÜ του Ýνα ποσοστü δημοσßων υπαλλÞλων γýρω στο 20-30%). Επßσης, η συμφωνßα περιελÜμβανε κλεßσιμο σχολεßων, απολýσεις δασκÜλων και κλεßσιμο νοσοκομεßων þστε να μειωθοýν οι δαπÜνες. ¼πως παραδÝχεται και το ΔΝΤ στην τελευταßα του Ýκθεση, «οι αποταμιεýσεις προÝρχονται απü πτþση της ποιüτητας Þ της Ýκτασης παροχÞς δημüσιων υπηρεσιþν» (2010/03, IMF Country Report No. 10/65: 6).
ΑυτÝς οι πολιτικÝς προφανþς, üπως παραδÝχεται και το ΔΝΤ, Ýχουν μειþσει την εσωτερικÞ ζÞτηση και την καταναλωτικÞ δαπÜνη, οι τρÜπεζες συνεχßζουν να συστÝλλουν την πßστη και οι προοπτικÝς μεγÝθυνσης εξαρτþνται απü την ανÜκαμψη τη παγκüσμιας ζÞτησης που θα «τραβÞξει» κÜποιον εξαγωγικü τομÝα της οικονομßας.
Με βÜση τα προηγοýμενα προβÜλλει εýλογος --παρÜ τις συμβουλÝς της Παγκüσμιας ΤρÜπεζας-- ο Ýπαινος του ΔΝΤ στις προσπÜθειες της κυβÝρνησης να μην επεκτεßνει τα προγρÜμματα ενÜντια στη φτþχεια που αυξÜνεται με γοργοýς ρυθμοýς μετÜ την κρßση (2010/03, IMF Country Report No. 10/65 :14-5).
*Ο Σπýρος Λαπατσιþρας διδÜσκει οικονομικÜ στο ΠανεπιστÞμιο ΚρÞτης. Το πιο πÜνω κεßμενο δημοσιεýθηκε στην ΑΥΓΗ της 18/4/2010.
1. ¼ταν Ýνα κρÜτος υποτιμÜ το νüμισμÜ του, οι εισαγωγÝς του γßνονται ακριβüτερες και οι εξαγωγÝς του λιγüτερο ακριβÝς για τους ξÝνους. Οι χþρες με ελλεßμματα στο ισοζýγιο πληρωμþν (δηλαδÞ üταν εκρÝει περισσüτερο χρÞμα απü τη χþρα σε σχÝση με αυτü που εισρÝει) τεßνουν προς την υποτßμηση του νομßσματüς τους, þστε να αυξηθοýν τα ÝσοδÜ τους απü τις εξαγωγÝς.
2. Στο πλαßσιο της συζÞτησης για τη μεταρρýθμιση της αρχιτεκτονικÞς του διεθνοýς χρηματοπιστωτικοý συστÞματος Ýχουν τεθεß: α) η αλλαγÞ των ποσοστþν þστε να υπÜρχει βελτιωμÝνη αντιπροσþπευση σημαντικþν οικονομιþν üπως της Βραζιλßας Þ της Κßνας, β) να αναλÜβει το ΔΝΤ τον ρüλο ενüς κεντρικοý τραπεζßτη, ο οποßος θα εκδßδει Ýνα παγκüσμιο νüμισμα για να μην επηρεÜζουν το διεθνÝς εμπüριο οι μεγÜλες διακυμÜνσεις των ισοτιμιþν των νομισμÜτων, γ) το ΔΝΤ να παßξει τον ρüλο ενüς δανειστÞ ýστατης προσφυγÞς χωρßς üρους που εξαρτοýν την εκταμßευση της χρηματοδüτησης απü την υλοποßηση στüχων οικονομικÞς πολιτικÞς.
3. Αποκαλυπτικü για τις παρτιζÜνικες τακτικÝς στις οποßες εμπλÝκονται οι ιππüτες των μεταρρυθμßσεων εßναι το βιβλßο της ¸λενας Παναρßτη, βουλευτοý Επικρατεßας του ΠΑΣΟΚ, Ευημερßα δßχως üρια, ΛιβÜνης, ΑθÞνα 2009.
|
