Αύξηση της ανισότητας και της φτώχειας θα επιφέρει η κρίση

*Έρευνα για τις επιπτώσεις της κρίσης στις επιμέρους πληθυσμιακές ομάδες της ελληνικής κοινωνίας

Tων Στ. Ζωγραφάκη  και Θ. Μητράκου από την «Εποχή»

Σύμφωνα με τις πρώτες μελέτες, η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση είχε ολέθριες επιπτώσεις στα επίπεδα φτώχειας των αναπτυσσόμενων χωρών (International Social Security Review, «Social security and the crisis«, Vol. 63, No. 2, 2010). Η κρατική ανταπόκριση στην εξέλιξη αυτή, σε μορφή κοινωνικής βοήθειας, μέχρι στιγμής ήταν ανύπαρκτη ή ιδιαίτερα πενιχρή κυρίως λόγω της αδυναμίας του συστήματος κοινωνικής αλληλεγγύης και της ανεπαρκούς κάλυψης ακόμα και των ήδη υπαρχόντων παροχών.
Στην κατηγορία των χωρών αυτών βρίσκεται και η Ελλάδα, όπου η πρόσφατη δημοσιονομική ανισορροπία ήρθε να επιδεινώσει δραματικά την ήδη κακή κατάσταση. Σε αυτό το πλαίσιο η δυνατότητα επέκτασης ή και διατήρησης των κοινωνικών κονδυλίων όσον αφορά τη βοήθεια στη νέα εξαιρετικά διευρυμένη τάξη φτωχών και ανέργων είναι απογοητευτική. Έχει έτσι ιδιαίτερο ενδιαφέρον να εξετάσουμε πως διαχέονται οι οδυνηρές επιπτώσεις της πρόσφατης χρηματο-οικονομικής κρίσης και της συνακόλουθης δημοσιονομικής κατάρρευσης στις επιμέρους πληθυσμιακές ομάδες της ελληνικής κοινωνίας.
Είναι προφανές ότι οι επιπτώσεις της δημοσιονομικής εκτροπής της ελληνικής οικονομίας δεν είναι στον ίδιο βαθμό δυσμενής προς όλους. Βεβαίως πιθανότατα πλήττονται όλες σχεδόν οι ομάδες των νοικοκυριών, είτε είναι φτωχές, είτε ανήκουν στα μεσαία εισοδηματικά στρώματα είτε είναι ακόμα και στα υψηλότερα. Πλήττονται όχι μόνον τα ελληνικά νοικοκυριά, αλλά και όλα τα νοικοκυριά των μεταναστών που ζουν στην χώρα μας.
Η δημοσιονομική κρίση πλήττει όλους σχεδόν τους συντελεστές παραγωγής, την ακίνητη περιουσία, τις επενδύσεις και σίγουρα κυρίως την εργασία και τους εργαζόμενους με χαμηλή αλλά και με πιο υψηλή ειδίκευση. Η δημοσιονομική κρίση μπορεί να είναι κρίση του δημόσιου τομέα αλλά έχει επιπτώσεις σε όλους τους κλάδους οικονομικής δραστηριότητας. Οι εγγυήσεις για παράδειγμα των ελληνικών τραπεζών δεν γίνονται πλέον εύκολα αποδεκτές από τις διεθνείς αγορές και κάτι τέτοιο επιδρά αρνητικά σε όλους τους κλάδους.

Τα πρώτα μηνύματα
της κρίσης

Οι προηγούμενες δημοσιονομικές επιπτώσεις έρχονται να προστεθούν στα προβλήματα της οικονομικής ύφεσης που ξεκίνησαν ένα χρόνο πριν, με αφετηρία την διεθνή χρηματοπιστωτική κρίση. Όλοι οι κυκλικοί κλάδοι (κατασκευές, εμπόριο, τουρισμός, μεταποίηση) βιώνουν πλέον για δεύτερο χρόνο την αρνητική οικονομική συγκυρία, με εξαιρετικά αρνητικές καταναλωτικές και επιχειρηματικές προσδοκίες. Ο συνδυασμός των δύο προηγούμενων γεγονότων, της δημοσιονομικής και χρηματοοικονομικής κρίσης, έχουν συνεπώς δημιουργήσει ένα εκρηκτικό μείγμα ύφεσης και παντελή έλλειψη κάθε αισιόδοξης, έστω και μεταγενέστερης προοπτικής.
Τα υψηλά επιτόκια με τα οποία δανείζεται το κράτος για να χρηματοδοτήσει τα μεγάλα ελλείμματά του και να αναχρηματοδοτήσει το δημόσιο χρέος, επηρεάζουν αυξητικά όλα τα επιτόκια δανεισμού με δυσμενείς επιδράσεις στις επενδύσεις και στη ρευστότητα της αγοράς. Η υποβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας της χώρας και των ελληνικών τραπεζών διαπερνά το σύνολο των ελληνικών επιχειρήσεων που σαν μία διέξοδο από την εγχώρια κρίση θα προσπαθούσαν να δραστηριοποιηθούν ή ήδη δραστηριοποιούνται σε ξένες αγορές.
Όλα τα παραπάνω είναι γνωστά και έχουν γίνει πλέον κατανοητά από όλους. Σε αυτό συνέβαλαν χωρίς άλλο και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης γαλουχώντας συνειδήσεις στην άκριτη αποδοχή των όποιων μέτρων ήδη έχουν παρθεί και όσων σύντομα θα ακολουθήσουν.
Η μείωση των ονομαστικών μισθών και των πρόσθετων αποδοχών στον δημόσιο τομέα (δώρα εορτών, επιδόματα, υπερωρίες, κλπ), η αύξηση της έμμεσης φορολογίας, η περιστολή όλων των δημοσίων, επενδυτικών και μη, δαπανών είναι ήδη γεγονός. Η συζήτηση τώρα πλέον είναι πότε η μείωση των μισθών θα περάσει και στον ιδιωτικό τομέα. Ήδη τα πρώτα μηνύματα από τους δανειστές μας κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση.

Οι επιπτώσεις της ύφεσης στην οικονομία

Ωραία, την μείωση των αποδοχών μας είναι γεγονός. Τελειώσαμε; Η απάντηση, δυστυχώς, είναι σίγουρα όχι. Τα δύσκολα είναι μπροστά μας. Σε ποια κατάσταση θα βρίσκεται η ελληνική οικονομία ένα - δύο χρόνια από σήμερα; Μια εικόνα θα προσπαθήσουμε να δώσουμε σύμφωνα με τις δικές μας εκτιμήσεις όπως αυτή προέκυψε με βάση τα μεθοδολογικά εργαλεία ενός υποδείγματος γενικής ισορροπίας που χρησιμοποιήσαμε και τις υποθέσεις που αναγκαστικά θέσαμε.
Στο σημείο αυτό δεν θα πρέπει να λησμονούμε ότι έχουμε απολέσει όλα τα εργαλεία άσκησης οικονομικής πολιτικής. Η νομισματική και η συναλλαγματική πολιτική αφαιρέθηκε με την ένταξη της χώρας στην ΟΝΕ. Η δημοσιονομική (επεκτατική) πολιτική εξουδετερώθηκε πλήρως εξαιτίας των μεγάλων ελλειμμάτων και του δυσθεώρητου δημόσιου χρέους.
Σε πρόσφατη μελέτη μας θέλοντας να μετρήσουμε τις επιπτώσεις της ύφεσης στην οικονομία, στην απασχόληση, στη διανομή του εισοδήματος, υποθέταμε δύο εναλλακτικές μορφές λειτουργίας της αγοράς εργασίας. Ανάλογα με την αγορά, τα αποτελέσματα και οι επιπτώσεις διέφεραν. Όταν στην αγορά εργασίας υποθέταμε ότι οι ονομαστικοί μισθοί δεν μπορούσαν να μειωθούν (χαρακτηριζόταν δηλαδή από ακαμψία), οι εργαζόμενοι που δεν έχαναν τη δουλειά τους φαίνεται να ήταν σε σχετικά καλύτερη από τους άλλους θέση μιας και δεν μειωνόταν σημαντικά ο πραγματικός τους μισθός εξαιτίας της μείωσης των τιμών.
Ωστόσο, στην περίπτωση αυτή ιδιαίτερα χαμένοι ήταν αυτοί που έχαναν την δουλειά τους. Στο σενάριο αυτό τα νοικοκυριά με χαμηλή ειδίκευση των μελών τους πλήττονταν πολύ περισσότερο, έναντι των νοικοκυριών με υψηλότερη ειδίκευση και αρχηγό με υψηλότερα εκπαιδευτικά προσόντα. Επιπλέον, τα πραγματικά εισοδήματα των νοικοκυριών με αρχηγό αγρότη, συνταξιούχο, μετανάστη, απασχολούμενο σε ευέλικτες μορφές απασχόλησης (μερική απασχόληση, συμβάσεις μικρής διάρκειας ορισμένου χρόνου, εργαζόμενοι με μπλοκ κ.ά.) μειώνονταν σημαντικά.
Όταν στην αγορά εργασίας υποθέταμε ότι οι ονομαστικοί μισθοί μπορούσαν να προσδιορίζονται και σε χαμηλότερα επίπεδα (ευέλικτη), ο αριθμός των εργαζομένων που έχαναν την εργασία τους ήταν μεν ελαφρά μικρότερος, ωστόσο τώρα το κόστος κατευθυνόταν σε όλους τους εργαζόμενους με την δραματική μείωση των πραγματικών τους αποδοχών. Στην παραπάνω εκδοχή ακόμα και τα νοικοκυριά με υψηλή ειδίκευση συμμετείχαν σημαντικά στο κόστος της κρίσης. Και στα δύο σενάρια, οι εργαζόμενοι με χαμηλή ειδίκευση και προσωρινές ή ευέλικτες μορφές απασχόλησης πλήττονταν περισσότερο. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τα φτωχά νοικοκυριά και οι μετανάστες να αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη απειλή και επιπτώσεις από την κρίση και την ύφεση που αυτή δημιούργησε. Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι η μείωση των πραγματικών εισοδημάτων των φτωχών ήταν υπερδιπλάσια της μείωσης των εισοδημάτων των πιο εύπορων νοικοκυριών. Η κρίση επομένως οδηγεί σε δραματική επιδείνωση των κοινωνικών δεικτών, αύξηση της ανισότητας και της φτώχειας.
Από τα προηγούμενα προέκυπτε ότι δεν ήταν εύκολο να απαντήσει κανείς στο πιθανό ερώτημα, εάν μία περισσότερο ή λιγότερο ευέλικτη αγορά εργασίας ήταν κοινωνικά και ηθικά περισσότερο αποδεκτή, με βάση τις πιθανές επιπτώσεις της πρόσφατης ύφεσης. Η απάντηση αυτή θα μπορούσε να δοθεί πιο εύκολα από κάποιον που θα γνώριζε αν το επόμενο πρωί θα διατηρούσε την εργασία του ή θα ήταν σε κάποια λίστα εργαζομένων προς απόλυση.
Στην πρώτη περίπτωση της διατήρησης της θέσης, η όποια ευελιξία στην αγορά εργασίας σίγουρα θα του προσέφερε σημαντική μείωση των πραγματικών του αποδοχών ως αντιστάθμισμα στην ελαφρά μεγαλύτερη πιθανότητα διατήρησης της θέσης του στην απασχόληση λόγω μεγαλύτερης εξειδίκευσης και προσόντων ή επειδή απλά εργάζεται στον «ασφαλή», έως τώρα τουλάχιστον, δημόσιο τομέα. Στην περίπτωση απώλειας της θέσης εργασίας η κατάσταση θα ήταν ακόμα πιο δραματική.

Οι κοινωνικές επιπτώσεις της κρίσης

Σήμερα δεν τίθενται πια παρόμοια ερωτήματα. Οι ονομαστικοί μισθοί ήδη μειώθηκαν κατά μέσο όρο 10% στον «ασφαλή» δημόσιο τομέα, ενώ αναμένεται να συμβεί το ίδιο και στον ιδιωτικό τομέα. Η ευελιξία επομένως στους μισθούς είναι πλέον δεδομένη. Επίσης, οι ασφαλείς θέσεις απασχόλησης στον δημόσιο τομέα κάθε άλλο παρά ασφαλείς μπορεί να είναι το επόμενο χρονικό διάστημα.
Με βάση αυτά τα δεδομένα, οι επιπτώσεις εξαιτίας της αυστηρής δημοσιονομικής συσταλτικής πολιτικής που επιτάσσει η εποπτεία στην οποία έχει ήδη περιέλθει η χώρα θα είναι εξαιρετικά δραματικές. Από τη μια πλευρά θα έχουμε αύξηση της ανισότητας και της φτώχειας ενώ από την άλλη θα υπάρχει εγγενής αδυναμία του κράτους μέσω της στενότητας χρήματος να βοηθήσει τις ομάδες εκείνες που θα αντιμετωπίζουν σημαντικά προβλήματα επιβίωσης.
Στα προβλήματα προστίθεται η δραματική αύξηση της ανεργίας (ακόμα και επίσημα στο 11,3% τον Ιανουάριο του 2010) και η μαζική εσπευσμένη συνταξιοδότηση πρώην εργαζομένων στον δημόσιο τομέα (αύξηση κατά 30% το πρώτο τρίμηνο του 2010) με άμεσο αντίκτυπο στα ασφαλιστικά ταμεία τα οποία ήδη αντιμετωπίζουν προβλήματα καταβολής συντάξεων στους ασφαλισμένους τους.
Θα υπάρχουν επίσης και σημαντικές επιπτώσεις στους μετανάστες οι οποίοι θα αντιληφθούν ότι ενώ μέχρι σήμερα η εργασία τους ήταν δεδομένη εξαιτίας των χαμηλών τους αποδοχών, την επόμενη ημέρα θα έχουν να ανταγωνιστούν στην ίδια αγορά εργασίας με τους Έλληνες οι οποίοι θα έχουν χάσει την εργασία τους και οι οποίοι θα αναζητούν απασχόληση. Θα έχουν επίσης να ανταγωνιστούν τους ακόμα πιο ευέλικτους νέους μετανάστες που συνεχίζουν να εισρέουν στη χώρα. Τα προβλήματα γίνονται ακόμα μεγαλύτερα αν αναλογιστούμε ότι ένα μεγάλο μέρος από τους μετανάστες δεν είναι ασφαλισμένο σε κανένα ταμείο, διαβιώντας σε καθεστώς παρανομίας, χωρίς οποιοδήποτε δίχτυ κοινωνικής προστασίας.
Σύμφωνα με τις δικές μας εκτιμήσεις, το μέγεθος των επιπτώσεων θα εξαρτηθεί σε κάποιο βαθμό από το κατά πόσο οι τιμές των προϊόντων και των υπηρεσιών θα μειωθούν. Η μείωση των τιμών εν μέρει μπορεί να βοηθήσει την ανεπαρκή ζήτηση εξαιτίας της μείωσης των εισοδημάτων των νοικοκυριών.
Πάντως, τον τελευταίο χρόνο η εξέλιξη των τιμών δεν ήταν η αναμενόμενη παρά τη εξαιρετικά χαμηλή ζήτηση. Η μείωση των τιμών, όχι απαραίτητα εξαιτίας της μείωσης του κόστους εργασίας, θα μπορεί στη συνέχεια να βοηθήσει στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας, στην αύξηση του τουριστικού συναλλάγματος και εν γένει στη βελτίωση των ελλειμμάτων του ισοζυγίου πληρωμών.
Για πρώτη φορά η ελληνική οικονομία έχει ελάχιστους βαθμούς ελευθερίας στην άσκηση της πολιτικής της. Ο δρόμος που να οδηγεί στην ανάκαμψη και στην ανάπτυξη είναι ανηφορικός, μακρύς και κυρίως χωρίς να διαφαίνεται το τέλος του. Μια αισιόδοξη προοπτική πρέπει άμεσα να δοθεί προς όλους μας. Εάν δεν μπορούν να την δώσουν οι ασκούντες την οικονομική πολιτική και οι άλλοι παράγοντες της αγοράς, οφείλουν να την δώσουν οι ίδιοι οι εργαζόμενοι…