Η ΣΥΝΟΔΟΣ ΚΟΡΥΦΗΣ ΤΗΣ ΕΕ

Το καράβι παραδέρνει με τη νεοφιλελεύθερη πυξίδα

του Μάκη Μπαλαούρα

Στις 28 και 29 Ιουνίου η Σύνοδος Κορυφής της ΕΕ, μετά από πολύ καιρό, πήρε αποφάσεις που είναι πιο ρηξικέλευθες από άλλες συνόδους. Και αυτό παρά το γεγονός ότι παραμένουν σημαντικές ασάφειες και εκκρεμότητες για τα συνοδευτικά μέτρα, που, στην καλύτερη περίπτωση, θα αποσαφηνιστούν το 2013.

Η ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών

 Είναι σίγουρα η πιο σημαντική απόφαση της συνόδου. Η ευρωζώνη, ως σύνολο, αναλαμβάνει το κόστος της ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών, περιορίζοντας σημαντικά την επιβάρυνση των κρατών. Με άλλα λόγια, τερματίζει τη σχέση δημόσιου χρέους και βιωσιμότητας των τραπεζών, που αναλαμβάνεται πια συλλογικά από τα κράτη της ευρωζώνης.

Η απόφαση αυτή αποτελεί καμπή, αν και με έντονες επιφυλάξεις Φιλανδίας και Ολλανδίας, στην ως τώρα διαχείριση της κρίσης. Όμως, η ίδια η απόφαση θέτει ως προϋπόθεση τη δημιουργία ενός νέου εποπτικού πλαισίου και οργάνου, πράγμα που θα εξεταστεί στο τέλος του χρόνου.

Σήμερα, η εποπτεία του χρηματοπιστωτικού συστήματος έχει ως πλαίσιο τις αποφάσεις Βασιλεία ΙΙ και ΙΙΙ και του ΕΒΑ (Ευρωπαϊκή Αρχή Πληρωμών), ενώ τα όργανα εποπτείας είναι εθνικά και την ασκούν κυρίως οι κεντρικές τράπεζες. Το σύστημα είναι αποκεντρωμένο, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα παρακολουθεί απλώς τις εθνικές εποπτικές αρχές. Για παράδειγμα, η Τράπεζα της Ελλάδος απασχολεί 150 υπαλλήλους της για το έργο της εποπτείας, ενώ η ΕΚΤ λιγότερους από 10. Από την άλλη, και το κατευθυντήριο πλαίσιο είναι ελαστικό. Ενώ καθορίζεται από τη Βασιλεία και το ΕΒΑ, υπάρχουν διακριτικές δυνατότητες στην εφαρμογή του από τις εθνικές αρχές. Οι  όποιες υποδείξεις των παραπάνω οργάνων δεν είναι δεσμευτικές.

Το νέο εποπτικό πλαίσιο, που σύμφωνα με τους γερμανικούς «Financial Times» θα απαιτήσει τουλάχιστον 1,5 χρόνο, είναι προφανές ότι θα προκαλέσει διενέξεις αφενός μεταξύ των κρατών και αφετέρου μεταξύ κρατών και ευρωπαϊκών οργάνων, όπως του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Στήριξης(ΕΜΣ). Από την άλλη, οι κεφαλαιακές ενισχύσεις από τον ΕΜΣ αλλάζουν τη μετοχική ιδιοκτησία, που μέσω του ΕΜΣ μπορεί να καταλήξει σε κράτη (όπως η Γερμανία) ή σε ιδιώτες κεφαλαιούχους (π.χ. Γερμανούς).

Το ελληνικό παράδοξο

 Σύμφωνα με την «αρχή της αναλογικότητας», η Ελλάδα θα μπορούσε να διεκδικήσει την ίδια μεταχείριση για την ανακεφαλαιοποίηση των ελληνικών τραπεζών. Η κυβέρνηση ήταν τελείως απούσα. Και κατά τη σύνοδο και μετά. Το πιθανότερο είναι ότι δεν ξέρει αν θέλει να ενταχθούν οι τράπεζες στη ρύθμιση ή όχι. Δεν την απασχολεί, δεδομένου ότι το μέγιστο γι’ αυτήν και τους κυβερνητικούς εταίρους της (βλέπε προγραμματικές δηλώσεις) είναι να εμφανιστεί ως υπάκουη μαθήτρια, εφαρμόζοντας απαρέγκλιτα τα Μνημόνια, προκειμένου να «διεκδικήσει» πολύ αργότερα χαλαρότερα μέτρα, που ειρήσθω εν παρόδω, ένα από αυτά όπως η επιμήκυνση υλοποίησης του δεύτερου μνημονίου που εισηγήθηκε η τρόικα, αποκρούστηκε από την κυβέρνηση Παπαδήμου-Βενιζέλου-Σαμαρά, με το μάγκικο επιχείρημα ότι θα τα καταφέρουμε και θα βγούμε νωρίτερα στις αγορές (βλέπε αποκαλυπτικό πρωτοσέλιδο της «Εποχής» 24 Μαρτίου).

Αν η Ελλάδα διεκδικήσει και πετύχει την εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας, τότε  το χρέος της –λόγω των 50 δισ. που θα καταβληθούν για την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών– θα μειωθεί κατά 20%-25% του ΑΕΠ (το σημερινό συνολικό χρέος της ανέρχεται στο 160% του ΑΕΠ). Ένα ποσό εξαιρετικά σημαντικό. Όμως οι ηγέτες της Συνόδου προέβλεψαν και μπροστά στην αμήχανη και μουγκή ελληνική αντιπροσωπία αποφάσισαν ότι το πρώτιστο για την Ελλάδα είναι η απαρέγκλιτη εφαρμογή του Μνημονίου. Αντίθετα, για την Ιρλανδία γίνεται ιδιαίτερη θετική αναφορά….

Από την άλλη, όμως, πρέπει να εξεταστεί –ιδιαίτερα από την
Αριστερά– η περίπτωση της ένταξης των ελληνικών τραπεζών στο ΕΜΣ. Μέχρι τώρα ενίσχυση των τραπεζών, έχει γίνει με τα 4,5 δισ. σε ρευστό της εποχής Αλογοσκούφη και με το πλήθος των εγγυήσεων των 80-90 δισ. που παρείχε το ελληνικό δημόσιο, προκειμένου να χρηματοδοτηθούν από την ΕΚΤ, και με το ποσό των 18 δισ. που πρόσφατα, ως πρώτη δόση  δόθηκε. Επομένως, παρά τον χρηματικό πακτωλό και τις εγγυήσεις, που έδωσε το ελληνικό κράτος, η ανάληψη της χρηματοδότησης από τον ΕΜΣ, σημαίνει ότι η ιδιοκτησία και τα περιουσιακά στοιχεία των τραπεζών, όπως σημειώσαμε παραπάνω, θα μεταφέρουν στο ΕΜΣ ή σε άλλα κράτη και θα ακυρωθεί έτσι η στρατηγική της κρατικοποίησης και με κοινωνικό έλεγχο των τραπεζών. Ζητήματα που έχουν επιπλέον να κάνουν και με τις τραπεζικές μετοχές που κατέχουν τα Ασφαλιστικά Ταμεία.

Άλλα κράτη όπως η Ισπανία, που παρότι είχαν μη ελλειμματικούς προϋπολογισμούς και χαμηλό δημόσιο χρέος βρέθηκαν στη κρίση λόγω του τραπεζικού συστήματος τους (φούσκα των ακινήτων). Αντίθετα οι ελληνικές τράπεζες βρέθηκαν σε κρίση κυρίως λόγω του κουρέματος του PSI και της ύφεσης που επέβαλε η τρόικα (τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια έχουν αγγίξει το 23%) και επομένως η αντιμετώπισή τους μπορεί να ιδωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο διαφορετικά, απ’ ό,τι στην Ισπανία. Η Ελλάδα, όπως και άλλα κράτη του νότου, αντιμετωπίζουν ένα επιπλέον μεγάλο πρόβλημα: τη μεταφορά τραπεζικών καταθέσεων προς τράπεζες του βορά, γεγονός που συμβάλει σημαντικά στα προβλήματα κεφαλαιοποίησης των τραπεζών τους.  Επομένως μπορούμε να διεκδικήσουμε την εγγύηση των καταθέσεων από τα ευρωπαϊκά όργανα, όπως του ΕΜΣ, γεγονός που θα επιτρέψει τον επαναπατρισμό των τεράστιων κεφαλαίων που έφυγαν λόγω του φόβου της κατάρρευσης ή της προεκλογικής τρομοκρατίας για κατάρρευση των τραπεζών.

Οι πανηγυρισμοί για τις αποφάσεις της Συνόδου σταμάτησαν πρόωρα. Οι αγορές –που θέλουν να τις εξευμενίσουν– βλέποντας την ανεπάρκεια των κεφαλαίων του ΕΜΣ, την αοριστία των αποφάσεων και τη χρονοβόρα διαδικασία θα επανέλθουν δριμύτερες στο σπεκουλάρισμα. Ακόμα και η αρχική ευφορία δεν είχε απτά δείγματα μείωσης των επιτοκίων για Ισπανία – Ιταλία.

Οι αγορές ομολόγων από τον ΕΜΣ

Από το 2011 υπήρχε η δυνατότητα από τον EFSM, από τον προσωρινό Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Στήριξης, να αγοράζει τόσο από την πρωτογενή όσο και από δευτερογενή αγορά κρατικά ομόλογα μετά από αίτημα του κράτους μέλους, με την υποχρέωση όμως να συνομολογεί «Μνημόνιο Κατανόησης». Ένα Μνημόνιο, δηλαδή, με λιγότερο επαχθείς όρους απ’ ό,τι ένα πλήρες πρόγραμμα λιτότητας, όπως της Ελλάδας. Αυτή η δυνατότητα όμως δεν περπάτησε. Η τελευταία Σύνοδος αποφάσισε ότι ο ΕΜΣ θα μπορεί με «ευέλικτο και αποτελεσματικό» τρόπο να σταθεροποιεί τις αγορές ομολόγων. Στην απόφαση δεν γίνεται αναφορά στην ΕΚΤ. Επομένως, οι αγορές θα γίνονται από το ΕΜΣ. Με τι λεφτά όμως;

Τα κεφάλαια του ΕΜΣ

Το ταμείο διάσωσης EFSM και η μετεξέλιξή του το ΕΜΣ έχουν κεφάλαια μόνο 500 δισ. Να υπενθυμίσουμε ότι το χρέος της Ιταλίας είναι 1,9 τρισ. Τα κεφάλαια των μηχανισμών στήριξης είναι τελείως ανεπαρκή. Η γερμανική πλευρά επανειλημμένως έχει δηλώσει ότι δεν θα δεχτεί «κοινές υποχρεώσεις», δηλαδή χρηματοδότηση από τις χώρες που δεν έχουν προβλήματα προς τις χώρες που έχουν. Γι’ αυτό απορρίπτει το ευρωομόλογο. Την περασμένη βδομάδα, επίσης, ο κ. Σόιμπλε δήλωσε δεν θα στηρίξει αύξηση των κεφαλαίων του ΕΜΣ. Επομένως, νέα καθήκοντα ανατίθενται στον ΕΜΣ, αλλά χωρίς νέα κεφάλαια...

Ο αναπτυξιακός άξονας

 Οι ηγέτες της ΕΕ στη σύνοδο πανηγύρισαν ότι επιτέλους μπαίνει στη στρατηγική της ΕΕ η ανάπτυξη. Όμως το ποσό των 120 δισ. για όλη την ΕΕ – που δεν θα μπει άμεσα στο σύστημα– είναι αστείο. Τα 60 δισ. προέρχονται από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, ενώ τα υπόλοιπα από αχρησιμοποίητα κεφάλαια της περιφερειακής χρηματοδότησης που δεν έχουν απορροφηθεί. Δηλαδή, πρόκειται για επανασχεδιασμό της διάθεσης κεφαλαίων που έχουν αποφασιστεί για κάθε κράτος.

Αν δεν δημιουργηθούν οι δυνατότητες ανάπτυξης, κανένα μέτρο απ’ αυτά που αποφάσισε η Σύνοδος δεν θα λύσει το πρόβλημα της κρίσης.  Θυμίζουμε ότι ούτε η Ισπανία, ούτε η Ιρλανδία βρέθηκαν σε βαθιά κρίση, παρότι δεν είχαν πρόβλημα δημοσιονομικού ελλείμματος ή χρέους.

Μόνο με ανάπτυξη μπορεί να ξεπεραστεί η κρίση και εξυπηρετηθεί το χρέος.

Συνοψίζοντας, θα λέγαμε ότι έχουν γίνει 19 Σύνοδοι Κορυφής στα δύο τελευταία χρόνια, και κάθε φορά μας έλεγαν ότι σώθηκε το ευρώ και η ΕΕ. Μέτρα λήφθηκαν και για την Ελλάδα, την Πορτογαλία, την Ιρλανδία και τώρα για την Ισπανία και την Ιταλία. Όμως η στρατηγική παραμένει η ίδια. Η νεοφιλελεύθερη στρατηγική που στηρίζεται στη λιτότητα και στη διάλυση των εργασιακών σχέσεων, στρατηγική που οδηγεί στην ύφεση. Οι πρόσφατες αποφάσεις δεν είναι τίποτ’ άλλο από την κοινωνικοποίηση των ζημιών, όπως τονίζει το κόμμα της Ευρωπαϊκής Αριστεράς. Η πρόταση της Αριστεράς είναι ευρωπαϊκή. Απαιτεί την αλλαγή του ρόλου και της αποστολής της ΕΚΤ, την ανάπτυξη και όχι τη διάλυση του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου, την οικονομική ανάπτυξη και όχι τη λιτότητα. Την αλληλεγγύη των κρατών. Διαφορετικά, θα πρέπει να αναμένονται νέες αναταραχές στην πορεία και ούτε το ευρώ θα διασωθεί, ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση.