του Ευκλεßδη Τσακαλþτου απü το tvxs.gr
¸χει αναπτυχθεß διεθνþς μια πλοýσια συζÞτηση και υπÜρχει τερÜστια βιβλιογραφßα σχετικÜ με την αποτελεσματικüτητα των ιδιωτικοποιÞσεων των κοινωνικþν αγαθþν που επιβλÞθηκαν σταδιακÜ στην εποχÞ του νεοφιλελευθερισμοý, μετÜ το 1980. Οι γνþμες διßστανται για το πüσο αυξÞθηκε η παραγωγικüτητα, πüσο ενισχýθηκε η ανταγωνιστικüτητα στις διÜφορες αγορÝς, για το αν κÝρδισαν αισθητÜ οι καταναλωτÝς απü την üλη διαδικασßα.
¼λο και περισσüτερο, μετÜ την παγκüσμια οικονομικÞ κρßση που ξÝσπασε το 2008, αμφισβητοýνται τα αποτελÝσματα αυτþν των ιδιωτικοποιÞσεων. Σε πολλÝς περιπτþσεις δεν εßχαμε συνολικÞ βελτßωση της οικονομικÞς αποτελεσματικüτητας, αλλÜ αναδιανομÞ υπÝρ των νÝων μετüχων, σε βÜρος των εισοδημÜτων, των θÝσεων εργασßας και της ποιüτητας των εργασιακþν σχÝσεων των εργαζομÝνων.
Σε πολλÝς Üλλες, πÜλι, οι ιδιωτικοποιημÝνες επιχειρÞσεις «αμÝλησαν» να προβοýν στις αναγκαßες επενδýσεις σε δßκτυα, αναγκαßους εξοπλισμοýς κλπ. Σε Üλλες, ο ρüλος του κρÜτους δεν μειþθηκε, üπως υπüσχονταν οι ιδεολüγοι του νεοφιλελευθερισμοý: το κρÜτος παρÝμεινε ο βασικüς προμηθευτÞς και εμπλεκüταν, συχνÜ με αδιαφανεßς διαδικασßες, με διÜφορες ιδιωτικÝς υπεργολαβικÝς εταιρßες, που Þξεραν πþς να αποσπÜσουν κρατικÜ συμβüλαια, αλλÜ δεν Ýπειθαν üτι διÝθεταν κÜποιο Üλλο συγκριτικü πλεονÝκτημα.
ΠολλÜ Ýχουν ειπωθεß για üλα τα παραπÜνω και δεν χρειÜζεται να τα επαναλÜβουμε εδþ. Πιο πρüσφατα, το ενδιαφÝρον της κριτικÞς Ýχει στραφεß και στο πολιτικü σκÝλος των ιδιωτικοποιÞσεων, και πιο συγκεκριμÝνα στην αýξηση της ιδιωτικÞς ισχýος που ακολουθεß κÜθε ιδιωτικοποßηση.
Για παρÜδειγμα, ο James Meek στο προτελευταßο τεýχος του LondonReviewofBooks(13.9.2012), σε μια εξαιρετικÜ εμπεριστατωμÝνη κριτικÞ της πορεßας της ιδιωτικοποßησης της ηλεκτρικÞς ενÝργειας στη Βρετανßα, θÝτει δýο φαινομενικÜ απλοúκÜ, αλλÜ αφοπλιστικÜ, ερωτÞματα: Τι πουλÜει η κυβÝρνηση üταν ιδιωτικοποιεß Ýνα κοινωνικü αγαθü και Τι εßναι αυτü που ιδιωτικοποιεßται; Η απÜντηση που δßνει στην πρþτη ερþτηση εßναι οι καταναλωτÝς-πελÜτες (του νεροý, του ηλεκτρικοý ρεýματος, των τηλεπικοινωνιþν κλπ). Η απÜντηση στη δεýτερη εßναι η φορολογßα.
Μια ιδιωτικοποιημÝνη εταιρεßα νεροý Þ ηλεκτρικοý παßρνει πακÝτο και τους πελÜτες που πληρþνουν τους λογαριασμοýς. Σε μερικÝς περιπτþσεις, στην αγορÜ ενÝργειας, αν üχι στην παροχÞ νεροý, κÜποιοι πελÜτες, συνÞθως οι πιο εýποροι Þ οι πιο δραστÞριοι επιχειρηματικÜ θα Ýχουν ßσως τη διακριτικÞ ευκαιρßα να αλλÜξουν εταιρεßα. Αυτü üμως σπανßως ισχýει για τη μεγÜλη μÜζα. Και üταν η εταιρεßα προβεß σε επενδýσεις, για τα δßκτυα λ.χ., τüτε οι πελÜτες θα πληρþσουν για την επÝνδυση αυτÞ μÝσα απü τους λογαριασμοýς.
Μüνο που üταν Ýχουμε να κÜνουμε με δημüσιες επιχειρÞσεις, η επενδυτικÞ πολιτικÞ Ýγκειται, εν δυνÜμει τουλÜχιστον, στη δημοκρατικÞ λογοδοσßα, εßναι μÝρος μιας πολιτικÞς διαδικασßας. Στο μÝλλον, η ιδιωτικοποιημÝνη ΕΥΔΑΠ Þ ΕΥΑΘ Þ μια ιδιωτικοποιημÝνη ΔΕΗ θα προβοýν σε επενδýσεις, «φορολογþντας» τους πελÜτες, χωρßς τÝτοιες δημοκρατικÝς ευαισθησßες. Αν λοιπüν με το οικονομικü σκÝλος των πολιτικþν των ελßτ επιστρÝφουμε στον 19ο αιþνα, με στοιχειþδες κοινωνικü κρÜτος και Üθλιες εργασιακÝς σχÝσεις, στο πολιτικü επιστρÝφουμε στον 18ο — αρκεß να θυμηθοýμε το σýνθημα της ΑμερικανικÞς ΕπανÜστασης του 1776 Þταν «Καμßα φορολüγηση χωρßς αντιπροσþπευση».
Ας πÜρουμε Ýνα Üλλο παρÜδειγμα. Η ιδιωτικοποßηση του ΟΠΑΠ δημιουργεß πολλÜ ερωτÞματα. Για παρÜδειγμα, δεν εßναι καθüλου προφανÝς üτι η τιμÞ στην οποßα θα πουληθεß θα καλýψει τα απολεσθÝντα κÝρδη των επüμενων ετþν.
ΥπÜρχει κßνδυνος τα δημοσιονομικÜ της χþρας να μην καλυτερÝψουν διüλου: στο μÝλλον θα πληρþνουμε λιγüτερους τüκους κÜθε χρüνο (αν το ποσü της πþλησης χρησιμοποιηθεß για να μειωθεß το κρατικü χρÝος), αλλÜ το üφελος θα εßναι πολý υποδεÝστερο σε σχÝση με τα κÝρδη που αποκομßζαμε κÜθε χρüνο αν ο ΟΠΑΠ Ýμενε στη δημüσια σφαßρα. ΥπÜρχει και το ζÞτημα üτι εßναι δýσκολο να φανταστεß κανεßς γιατß χρειÜζεται η περιβüητη επιχειρηματικüτητα, προκειμÝνου να βελτιþσει την αποτελεσματικüτητα στον κλÜδο. Στον τζüγο τα χαρτιÜ εßναι σημαδεμÝνα, οι αποδüσεις εßναι φτιαγμÝνες με τÝτοιο τρüπο þστε να κερδßζει πÜντα η μπÜνκα. ΒÝβαια ,η επιχειρηματικüτητα μπορεß, με καλýτερο μÜρκετινγκ για παρÜδειγμα, να διευρýνει το πελατολüγιο. ΑλλÜ εßμαστε σßγουροι üτι επιθυμοýμε Ýνα τÝτοιο ενδεχüμενο;
Το λÝω αυτü, γιατß ο τζüγος αποτελεß στην ουσßα μια μορφÞ φορολüγησης, και δη των χαμηλüτερων κοινωνικþν στρωμÜτων. Η διεýρυνση της πελατεßας, απü αυτÞ την Üποψη, μπορεß να εντÜξει ακüμα πιο ευÜλωτα στρþματα σε αυτü το ιδιüρρυθμο φορολογικü σýστημα — Ýνα φορολογικü σýστημα που δεν Ýχει καμßα πτυχÞ προοδευτικüτητας, αφοý, σε αντßθεση με ü,τι ισχýει για τον φüρο εισοδÞματος Þ τον φüρο μεγÜλης περιουσßας, παßρνει αναλογικÜ περισσüτερα απü τους φτωχüτερους. Με λßγα λüγια, Ýχουμε να κÜνουμε με Ýνα Üλλο παρÜδειγμα φορολüγησης χωρßς αντιπροσþπευσης ακριβþς üπως υποστηρßζει ο Meek: το κρÜτος πουλÜει το πελατολüγιο και ιδιωτικοποιεß τη φορολογßα.
Το ßδιο συμβαßνει και με την ιδιωτικοποßηση της ΑγροτικÞς ΤρÜπεζας και του Ταχυδρομικοý Ταμιευτηρßου, καθþς και με την üλη διαδικασßα της ανακεφαλαιοποßησης των τραπεζþν: οι φορολογοýμενοι καλοýνται να ενισχýσουν τις τρÜπεζες, χωρßς να Ýχουν κανÝνα λüγο στο πþς θα χρησιμοποιηθοýν τα χρÞματÜ τους.
Με τα τρßα αυτÜ παραδεßγματα, βλÝπουμε üτι η ισχυρÞ τÜση του 20οý αιþνα, η επÝκταση της δημοκρατßας και των δικαιωμÜτων, απü την πολιτικÞ στην κοινωνικÞ και τÝλος στην οικονομικÞ σφαßρα, αμφισβητεßται ολοκληρωτικÜ. Οι ιδιωτικοποιÞσεις αποτελοýν πολý σοβαρü ζÞτημα για να περιοριστεß η συζÞτηση στο θÝμα της οικονομικÞς αποτελεσματικüτητας, πüσο μÜλλον να αφεθεß στους οικονομολüγους.
Το κυρßαρχο ερþτημα εßναι, üπως πÜντα, το πολιτικü: Ποιος Ýχει το δικαßωμα να κÜνει τι σε ποιον και ποιοι ωφελοýνται. Οι θιασþτες των ιδιωτικοποιÞσεων Ýχουν δþσει τη δικÞ τους απÜντηση σε αυτü το θεμελιþδες ερþτημα: μια ολιγαρχικÞ πολιτικÞ διακυβÝρνηση πρÝπει να στοχεýει στην αýξηση της ιδιωτικÞς εξουσßας προς üφελος των ολßγων. Η απÜντηση της ΑριστερÜς οφεßλει να εξßσου ριζικÞ, περιλαμβÜνοντας üλα τα σκÝλη του ζητÞματος για το πþς θα συνδυαστεß η οικονομικÞ αποτελεσματικüτητα με την κοινωνικÞ δικαιοσýνη και τη δημοκρατικÞ λογοδοσßα.
