Του ΓΙΑΝΝΗ ΚΟΥΖΗ
1. Ο γενικüς κατþτατος μισθüς ισχýει στις 20 απü τις 27 χþρες της ΕΕ, στις 11 απü τις 17 χþρες της ευρωζþνης και στις 9 απü τις 15 χþρες της ΕΕ-15.Οι χþρες που δεν Ýχουν γενικü, αλλÜ μüνο κλαδικü, κατþτατο μισθü εßναι : Γερμανßα, Αυστρßα, Δανßα, Σουηδßα, Φινλανδßα, Ιταλßα , Κýπρος.
2. Απü τις 20 χþρες που Ýχουν γενικü κατþτατο μισθü συνÞθως αυτüς καθορßζεται με νüμο εßτε μονομερþς, εßτε κατüπιν τριμεροýς διαπραγμÜτευσης, κυρßως σε χþρες με ισχυρÞ παρÜδοση κοινωνικοý διαλüγου üπου το κρÜτος δεν επιβÜλλει τη θÝση του σε βÜρος του ουσιαστικοý διαλüγου.
3. Ο καθορισμüς του κατþτατου μισθοý με εθνικÞ γενικÞ συλλογικÞ σýμβαση συναντÜται στο πλαßσιο της Ε-15 μüνο στην ΕλλÜδα και στο ΒÝλγιο. Ωστüσο με το νüμο του δευτÝρου μνημονßου (Ν. 4046/12) και τη συνακüλουθη ΠΥΣ, ο γενικüς κατþτατος μισθüς ορßζεται πλÝον με νüμο (μεßωση κατÜ 22% και 32% για τους νÝους μÝχρι 25 ετþν) ενþ καλεßται η εθνικÞ γενικÞ συλλογικÞ σýμβαση να προσαρμοσθεß στο νÝο οικονομικü πλαßσιο αποδεχüμενη τις παραπÜνω μειþσεις, ειδÜλλως ο νüμος θα εξακολουθεß να αποτελεß τον τρüπο διαμüρφωσÞς του. ΟΙ εξελßξεις αυτÝς θÝτουν σοβαρü πρüβλημα συνταγματικüτητας σε βÜρος της συλλογικÞς αυτονομßας (αρθρ. 22, παρ.2) αλλÜ και του κοινοτικοý κεκτημÝνου εφüσον οι συλλογικÝς διαπραγματεýσεις συνιστοýν θεμελιþδες κοινοτικü κοινωνικü δικαßωμα.4. Ο τρüπος διαμüρφωσης του γενικοý κατþτατου μισθοý συνιστÜ εθνικÞ παρÜδοση πολλþν δεκαετιþν και δεν εßναι προúüν των τελευταßων ετþν üπως συμβαßνει σχετικÜ πρüσφατα με τις ανατολικÝς χþρες, την Μ. Βρετανßα και τη ΜÜλτα. Στην ΕλλÜδα ο θεσμüς της εθνικÞς γενικÞς συλλογικÞς σýμβασης καθιερþνεται απü το 1936 οπüτε και υπογρÜφεται η πρþτη ΕΓΣΣΕ που διαμορφþνει τον κατþτατο μισθü και το ημερομßσθιο και Ýκτοτε αποτελεß το αποκλειστικü εργαλεßο διαμüρφωσÞς του. Η αλλαγÞ του τρüπου καθορισμοý του αποτελεß παραβßαση μιας 80χρονης θεσμικÞς παρÜδοσης βασισμÝνης στην κοινÞ συνισταμÝνη των «κοινωνικþν εταßρων». Η θÝσπιση του γενικοý κατþτατου μισθοý με νüμο δεν Ýχει στüχο την προσαρμογÞ στα ευρωπαúκÜ δρþμενα, για τα οποßα γßνεται επιλεκτικÞ επßκληση, αλλÜ αποβλÝπει στη μονομερÞ, απü το κρÜτος, επιβολÞ της μεßωσης και συμπßεσης των μισθþν παρακÜμπτοντας τη συλλογικÞ αυτονομßα.
5. Οι κατþτατοι μισθοß στην ΕλλÜδα βρßσκονται στα χαμηλüτερα επßπεδα της δεýτερης σχετικÞς κατηγορßας στην Ε-27. Ειδικüτερα με τα 586 ευρþ (και 511 για τους νÝους) η ΕλλÜδα βρßσκεται στην δεýτερη κατηγορßα χωρþν üπου οι κατþτατοι μισθοß κυμαßνονται απü 566 - 77 ευρþ μαζß με Πορτογαλßα, Ισπανßα, ΜÜλτα, Σλοβενßα. Στην πρþτη κατηγορßα (1202 - 1801 ευρþ) ανÞκουν οι χþρες της πρþτης ταχýτητας ενþ στην τρßτη κατηγορßα (138 - 336 ευρþ) προς την οποßα διολισθαßνει η ΕλλÜδα ανÞκουν τα περισσüτερα νÝα μÝλη της ¸νωσης. Στην ΕλλÜδα, τÝλος, ο κατþτατος μισθüς Þδη εßναι χαμηλüτερος με üρους αγοραστικÞς δýναμης απü τον αντßστοιχο της Ισπανßας, της ΜÜλτας και της Σλοβενßας.
6. Ο κατþτατος μισθüς στην ΕλλÜδα, απü εργαλεßο προστασßας των χαμηλÜ αμειβüμενων, μετατρÝπεται σε μÝσον για τη γενικευμÝνη μεßωση των αποδοχþν. Σε αυτü συνηγοροýν τα μÝτρα του πρþτου και του δευτÝρου μνημονßου που απορρυθμßζουν το σýστημα των συλλογικþν διαπραγματεýσεων οι οποßες διατηροýνται τυπικÜ και με üρους υπÝρμετρης αποδυνÜμωσης της θÝσης των εργαζομÝνων, ενþ παρÜλληλα ευνοεßται η ατομικÞ διαπραγμÜτευση των μισθþν. Σημειþνεται üτι διαβρþνεται ο κλαδικüς μισθüς μÝσω του δυσμενÝστερου περιεχομÝνου των επιχειρησιακþν συμβÜσεων, αναστÝλλεται ο θεσμüς της επÝκτασης των ΣΣΕ στο σýνολο των εργαζüμενων και των επιχειρÞσεων του κλÜδου, μειþνεται ο χρüνος μετενÝργειας και üροι των ΣΣΕ που μετενεργοýν, υποβαθμßζεται ο ρüλος του ΟΜΕΔ και του περιεχομÝνου των διαιτητικþν αποφÜσεων. Με αυτü τον τρüπο οδηγοýνται και οι μÝσοι μισθοß προς τα κατþτατα επßπεδα. Με τον ßδιο τρüπο κατÜ την τελευταßα διετßα οι μÝσοι πραγματικοß μισθοß αποκλßνουν απü το 84% στο 74%απü τον αντßστοιχο μÝσο ευρωπαúκü üρο, ενþ η Commission προβλÝπει üτι στο τÝλος του 2012 θα μειωθοýν στο 68%. ΚατÜ την ßδια περßοδο η αγοραστικÞ δýναμη των μÝσων μισθþν Ýχει μειωθεß κατÜ 50% λüγω της μεσοσταθμικÞς μεßωσÞς τους κατÜ 23%, της αýξησης των τιμþν και της φορολογικÞς αφαßμαξης.
7. Η κατÜργηση της εθνικÞς γενικÞς συλλογικÞς σýμβασης ως εργαλεßου διαμüρφωσης των μισθþν συμπαρασýρει την εξÝλιξη και το μÝλλον των επιδομÜτων και των ωριμÜνσεων που προβλÝπει η ΕΓΣΣΕ. ¹δη η αýξηση των ωριμÜνσεων Ýχει παγþσει με το δεýτερο μνημüνιο μÝχρις üτου η ανεργßα μειωθεß κÜτω του 10% γεγονüς που δεν προβλÝπεται υπü φυσιολογικÝς συνθÞκες να συμβεß πριν απü το 2023. Επßσης η οποιαδÞποτε νομοθετικÞ παρÝμβαση στο πεδßο των επιδομÜτων και των ωριμÜνσεων, που στηρßζονται στις συλλογικÝς συμβÜσεις ως πηγÞ δικαßου, δημιουργεß üρους για περαιτÝρω συμπßεση των αμοιβþν.
8. Η εξÝλιξη των γενικþν κατþτατων μισθþν δεν περιορßζεται στο επßπεδο των αμοιβþν αλλÜ συμπαρασýρει 10 επιδüματα που χορηγεß ο ΟΑΕΔ (πχ. ανεργßας).
9. Η κατÜργηση της ΕΓΣΣΕ ως τρüπου διαμüρφωσης των κατþτατων μισθþν αποδυναμþνει τον ρüλο της ΓΣΕΕ σε εναρμüνιση με την αποδυνÜμωση των κλαδικþν συνδικÜτων που επιφÝρει η απορρýθμιση των κλαδικþν συμβÜσεων.
10. Η εθνικÞ γενικÞ συλλογικÞ σýμβαση, τÝλος, πÝραν του κατþτατου μισθοý διαμορφþνει Ýνα ευρýτατο πλαßσιο ρυθμßσεων αναφορικÜ με το θεσμικü περιεχüμενο των ΣΣΕ. ΠÝραν των επιδομÜτων και των ωριμÜνσεων περιλαμβÜνονται μια σειρÜ κατακτÞσεις σε θεσμικü επßπεδο. Εßναι ενδεικτικÞ η προαιρετικÞ καθιÝρωση του 5Þμερου με την ΕΓΣΣΕ του 1975 και της γενικευμÝνης 40ωρης εβδομαδιαßας εργασßας με την ΕΓΣΣΕ του 1984, των αδειþν κλπ. ΚατÜ συνÝπεια η ειδικüτερη Þ και ενδεχομÝνως γενικευμÝνη επιβουλÞ της ΕΓΣΣΕ συμβÜλλει στην πλÞρη αποδιÜρθρωση των πηγþν διαμüρφωσης του εργατικοý δικαßου στην ΕλλÜδα.
Β. ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΣΗ ΑΠΟΛΥΣΕΩΝ
1. Το σýστημα των ατομικþν και των ομαδικþν απολýσεων στην ΕλλÜδα παρουσιÜζει τις εξÞς ιδιαιτερüτητες πριν ακüμη απü την εφαρμογÞ των μνημονßων και εξελßσσεται ως εξÞς μÝχρι σÞμερα.
α) Ως προς τις ατομικÝς απολýσεις, με Üμεση καταγγελßα, καταβÜλλονται μισθοß αποζημßωσης με βÜση την προûπηρεσßα που μπορεß κατÜ ανþτατο üριο να ανÝρχεται στους 24 μισθοýς.
Στην καταγγελßα με προειδοποßηση καταβÜλλεται η μισÞ αποζημßωση, ο δε χρüνος προειδοποßησης με βÜση την προûπηρεσßα ανÝρχονταν στους 24 μÞνες με αποτÝλεσμα να προτιμÜται παραδοσιακÜ η πρþτη λýση. Στο πλαßσιο του πρþτου μνημονßου διευκολýνονται οι ατομικÝς απολýσεις ως εξÞς:
- Διευκολýνεται η απüλυση με καταγγελßα μειþνοντας τον ανþτατο χρüνο προειδοποßησης απü τους 24 στους 6 μÞνες μειþνοντας το κüστος των απολýσεων με τη μÝθοδο αυτÞ κατÜ 18 μισθοýς (Ν.3863/10).
- Επεκτεßνεται ο ελÜχιστος χρüνος για την στοιχειοθÝτηση δικαιþματος στην αποζημßωση απü τους 2 στους 12 μÞνες (Ν. 3899/10).
- Διευκολýνεται η καταβολÞ αποζημßωσης απü τον εργοδüτη (Ν.3863/10) με την καθιÝρωση μικρüτερης προκαταβολÞς(απü τους 6 μισθοýς στους 2), περισσüτερων δüσεων (απü 3 σε χωρßς üριο δüσεις) και μικρüτερων ποσþν ανÜ δüση (απü 3 μισθοýς σε 2).
- Αßρεται η ρÞτρα μονιμüτητας στο ευρýτερο δημüσιο τομÝα στο πλαßσιο εναρμüνισης του καθεστþτος απüλυσης μεταξý δημüσιου και ιδιωτικοý τομÝα.
β) Ως προς τις ομαδικÝς απολýσεις πριν απü το μνημüνιο ßσχυαν τα ακüλουθα üρια: Για τις επιχειρÞσεις απü 20-199 εργαζüμενους οι ελεýθερες ανÜ μÞνα απολýσεις Þταν 4, ενþ για τις Üνω των 200 εργαζüμενων αντιστοιχοýσαν στο 2%. Με το Ν. 3863/10 του πρþτου μνημονßου οι ελεýθερες ανÜ μÞνα απολýσεις στις επιχειρÞσεις 20-150 εργαζομÝνων ανÝρχονται πλÝον σε 6, και στις Üνω των 150 εργαζομÝνων αντιστοιχοýν σε 5%.
γ) Οι μÝχρι σÞμερα αλλαγÝς στο πεδßο των απολýσεων συντελοýνται εν μÝσω κρßσης και σε μια περßοδο üξυνσης της ανεργßας. Εßναι ενδεικτικü üτι η ανεργßα απü το 14%, που ανÝρχονταν πριν απü τη λÞψη των συγκεκριμÝνων μÝτρων, ανÝρχεται σÞμερα στο 24% ενþ εκτιμÜται üτι η διευκüλυνση των απολýσεων συνιστÜ βασικü παρÜγοντα αυτÞς της εξÝλιξης.
2. Στο δεýτερο μνημüνιο γßνεται και πÜλι λüγος για το καθεστþς των απολýσεων με στüχο την περαιτÝρω διευκüλυνσÞ τους. ¹δη γßνεται λüγος για περαιτÝρω μεßωση της προειδοποßησης απüλυσης απü τους 6 στους 3 μÞνες. Συζητεßται επßσης η μεßωση του αριθμοý των μηνþν αποζημßωσης καθþς και η μη καταβολÞ των τακτικþν αποδοχþν στον υπολογισμü των αποζημιþσεων προκειμÝνου να μην συμπεριλαμβÜνονται σε αυτÞν τα επιδüματα, τα δþρα, οι αμοιβÝς απü τις τακτικÝς υπερωρßες κλπ. ΠαρÜλληλα συζητεßται η περαιτÝρω αýξηση του ορßου των ομαδικþν απολýσεων.
3. Το επιχεßρημα που χρησιμοποιεßται για την περαιτÝρω διευκüλυνση των απολýσεων εστιÜζεται στη σýγκριση μηνþν αποζημßωσης μεταξý ΕλλÜδας και μÝσου ευρωπαúκοý üρου που üντως στη χþρα μας αντιστοιχοýν σε 9 περισσüτερες βδομÜδες αποζημßωση. Ωστüσο αυτÞ πλευρÜ εßναι αποσπασματικÞ και παραβλÝπει μια σειρÜ απü Üλλες διαστÜσεις που αφοροýν τüσο στο καθεστþς των απολýσεων üσο και στο καθεστþς της ευρýτερης προστασßας των απολυμÝνων ανÝργων.
¸τσι, λοιπüν, παραβλÝπονται τα εξÞς:
α) Στην ΕλλÜδα οι ατομικÝς απολýσεις εßναι αναιτιολüγητες σε αντßθεση με την πρακτικÞ πολλþν ευρωπαúκþν χωρþν (Γαλλßα, ΒÝλγιο, Ιταλßα) που απαιτþντας την αιτιολογßα του εργοδüτη παρÝχουν τη δυνατüτητα ακýρωσης της απüλυσης σε περßπτωση ανατροπÞς του εργοδοτικοý ισχυρισμοý με διαδικασßες μÜλιστα Üμεσες. Επßσης οι αιτιολογημÝνες απολýσεις που απÝρρεαν απü τις ρÞτρες μονιμüτητας στον ευρýτερο δημüσιο τομÝα Ýχουν πλÝον καταργηθεß.
β) Στην ΕλλÜδα η προστασßα απü τις ομαδικÝς απολýσεις εφαρμüζεται μüνο για τις επιχειρÞσεις Üνω των 20 εργαζομÝνων. Συνεπþς στις επιχειρÞσεις μÝχρι 19 εργαζüμενους που αντιστοιχοýν στο 99,5% των επιχειρÞσεων του ιδιωτικοý τομÝα οι απολýσεις εßναι απüλυτα ελεýθερες . Αντßθετα σε Üλλες ευρωπαúκÝς χþρες και με μεγαλýτερο μÝγεθος επιχειρÞσεων το σχετικü üριο εßναι 10 Þ και 5 εργαζüμενοι.
γ) Η ΕλλÜδα παρουσιÜζει τον χαμηλüτερο βαθμü προστασßας των ανÝργων στην Ε-15. Η ανþτατη διÜρκεια επιδüτησης της ανεργßας ανÝρχεται στους 12 μÞνες ενþ το σχετικü επßδομα που αντιστοιχεß στο 60% περßπου του κατþτατου μισθοý το λαμβÜνει το 20% των ανÝργων. Αντßθετα στον ευρωπαúκü χþρο η επιδüτηση Ýχει λιγüτερους περιορισμοýς χορÞγησης, καταβÜλλεται Ýως και 5 Ýτη, και αντιστοιχεß στον προηγοýμενο μισθü που αναπληρþνεται σε ποσοστü απü 70%-90% αντßθετα με την ΕλλÜδα που το ýψος της επιδüτησης εßναι ανεξÜρτητο απü τον προηγοýμενο μισθü. ΣημειωτÝον, δε, στην ΕλλÜδα δεν Ýχει υλοποιηθεß οýτε ο στüχος ρýθμισης του 1994 που το επßδομα οφεßλει να ανÝλθει στο 67% του κατþτατου μισθοý.
δ) Η ΕλλÜδα παρουσιÜζει απü τα πλÝον αναποτελεσματικÜ συστÞματα επανÝνταξης των ανÝργων στην αγορÜ εργασßας.
4. Οι παραπÜνω λüγοι στοιχειοθετοýν την ανÜγκη αποφυγÞς περαιτÝρω μÝτρων που διευκολýνουν τις απολýσεις σε μια συγκυρßα που η στατιστικÞ ανεργßα ανÝρχεται στο 24%, η πραγματικÞ ανÝρχεται στο 29% και αναμÝνεται, στο τÝλος του 2013, να προσεγγßσει το 30% και το 35% με πραγματικοýς και στατιστικοýς üρους αντßστοιχα και, μÜλιστα, χωρßς να συμπεριλαμβÜνονται πρüσθετα μÝτρα περß απολýσεων.
Γ) ΩΡΑΡΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΤΟΥ 5ΗΜΕΡΟΥ
1. Η νομοθετικÞ καθιÝρωση της 8ωρης ημερÞσιας και της 48ωρης εβδομαδιαßας εργασßας εισÜγεται στην ΕλλÜδα καταρχÞν το 1920 και εξειδικεýεται σταδιακÜ απü το 1932 και εντεýθεν.
2. Το πενθÞμερο εισÜγεται προαιρετικÜ με την ΕΓΣΣΕ του 1975, ενþ με ΠΝΠ του 1980 εισÜγεται στον δημüσιο τομÝα δßνοντας τη δυνατüτητα να επεκταθεß με ΣΣΕ και στις υπüλοιπες οικονομικÝς δραστηριüτητες. Με την ΕΓΣΣΕ του 1984 επεκτεßνεται σε üλο το φÜσμα του ιδιωτικοý τομÝα με την γενικευμÝνη καθιÝρωση της 40ωρης εβδομαδιαßας εργασßας.
3. Η εξαÞμερη εργασßα μετÜ απü την καθιÝρωση του πενθημÝρου ρυθμßζεται νομοθετικÜ μüλις με το Ν. 3846/10 που προβλÝπει προσαýξηση της αμοιβÞς του ημερομßσθιου κατÜ 30% με εξαßρεση τις ξενοδοχειακÝς και επισιτιστικÝς επιχειρÞσεις üπου καταβÜλλεται απλÜ το ημερομßσθιο.
4. Η συζÞτηση για την κατÜργηση του εξαÞμερου φαßνεται να εντÜσσεται στη λογικÞ της ελαστικÞς διευθÝτησης του συνολικοý εργÜσιμου χρüνου με τη δυνατüτητα αυξομεßωσης των ωραρßων χωρßς την πληρωμÞ υπερωριþν, σýμφωνα με τις ανÜγκες των επιχειρÞσεων και κατüπιν συλλογικÞς συμφωνßας. Στüχος του μÝτρου αυτοý εßναι η μη πληρωμÞ της νüμιμης κατÜ 30% προσαýξησης για εξαÞμερη εργασßα. Το μÝτρο της ελαστικÞς διευθÝτησης συζητεßται να λειτουργεß και με ατομικÞ συμφωνßα παρακÜμπτοντας τη συλλογικÞ ρýθμιση. Πρüσφατα ο νομοθÝτης του μνημονßου (Ν.3986/11) προσÝθεσε στις συλλογικÝς συμφωνßες εκεßνες που υπογρÜφονται με ενþσεις προσþπων, θεσμοýς χωρßς την προστασßα του Ν.1264/82, αν αυτÝς εκπροσωποýν το 25% Þ και το 15% των εργαζομÝνων της επιχεßρησης.
5. Η επιχειροýμενη ενßσχυση της δυνατüτητας των ελαστικþν διευθετÞσεων επιδεινþνει περαιτÝρω τη θÝση της εργασßας λüγω των παρατεταμÝνων και βεβαρημÝνων ωραρßων σε μια χþρα με υψηλü δεßκτη ατυχημÜτων και εργοδοτικþν αυθαιρεσιþν (εκτüξευση της ανασφÜλιστης εργασßας απü το 23% στο 34%), ιδιαßτερων κλιματολογικþν συνθηκþν, ενþ δημιουργοýνται üροι πλÞρους αποδιÜρθρωσης της κοινωνικÞς και οικογενειακÞς ζωÞς των εργαζομÝνων.
6. ΤÝλος, η συζÞτηση για μεßωση του κüστους της εξαÞμερης εργασßας συνδυÜζεται και με την πλÞρη απελευθÝρωση των ωραρßων (πχ. εργασßα την ΚυριακÞ) σε συνδυασμü με τη μεßωση του κüστους τους, üπως επßσης και εκεßνου της υπερεργασßας και των υπερωριþν που με το Ν.3863/10 Þδη μειþθηκε κατÜ 20%.
Δ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Η δραματικÞ επιδεßνωση των αμοιβþν , των üρων και των συνθηκþν εργασßας που συντελεßται κατÜ την περßοδο της κρßσης και των μνημονßων δεν αφÞνει κανÝνα περιθþριο για περαιτÝρω υποβÜθμιση. Οι συζητοýμενες αλλαγÝς που συμπιÝζουν δραματικÜ το εργασιακü κüστος üχι μüνο ενισχýουν την εργασιακÞ ανασφÜλεια και επισφÜλεια και αποδιαρθρþνουν τους üρους απασχüλησης της μισθωτÞς εργασßας, αλλÜ ανατροφοδοτοýν την ýφεση και την ανεργßα.
ΤÝλος, η αναζητοýμενη ανταγωνιστικüτητα μÝσα απü τη συμπßεση των αμοιβþν üχι μüνο δεν επιτυγχÜνεται αλλÜ συνεχþς επιβεβαιþνεται το αντßθετο. Εßναι ενδεικτικü, Üλλωστε, üτι σýμφωνα με το Παγκüσμιο Οικονομικü Φüρουμ η θÝση της ΕλλÜδας σε επßπεδο ανταγωνιστικüτητας Ýχει υποχωρÞσει κατÜ 6 θÝσεις κατÜ την τελευταßα διετßα που ισοπεδþνονται οι μισθοß καταλαμβÜνοντας την 96η θÝση σε σýνολο 144 χωρþν και υποχωρþντας στη σχετικÞ κλßμακα 30 θÝσεις συνολικÜ κατÜ την τελευταßα 6ετßα